Recensie

Recensie Beeldende kunst

Expositie in Bonn verbeeldt Goethe’s blijvende populariteit

Tentoonstelling De werken van Johann Wolfgang von Goethe zijn nog steeds populair. Daarover gaat een grote tentoonstelling in de Bundeskunsthalle in Bonn.

Kopie van Tischbeins beroemde portret van Goethe inItalië door Georgi Takev uit 1996.
Kopie van Tischbeins beroemde portret van Goethe inItalië door Georgi Takev uit 1996. Foto Bilbiotheca Hertziana

Schrijvers leven voort in tekst en verbeelding. Met een paar handschriften, wat parafernalia en een portret mag men, als het gaat om een tastbare nalatenschap, bij menig auteur al blij zijn. Maar niet de Duitse literaire reus Goethe. Hij had persoonlijk een uitgesproken belangstelling voor de beeldende kunsten, en zijn werk vormt er een inspiratiebron voor, in zijn eigen tijd en ver daarna. Met zo’n 250 schilderijen en sculpturen, tekeningen en werken van toegepaste kunst, wijdt de Bundeskunsthalle in Bonn daaraan een grote tentoonstelling.

Andy Warhol, Goethe (1982) Foto The Andy Warhol Foundation/ Licensed by Artits Rights

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) was in zijn eigen tijd al een beroemdheid. Aspecten van zijn leven en werk zijn dan ook vaak door kunstenaars verbeeld. Zo maakte schilder Johann Heinrich Wilhelm Tischbein tijdens Goethe’s reis door Italië in 1786-1788 karikaturale pentekeningen die een beeld geven van het privéleven van de twee heren op grand tour. Tischbeins bekende schilderij van Goethe poserend in een klassiek landschap, is alleen in een kopie te zien, maar wel zijn er de kleurige zeefdrukken die Andy Warhol in 1982 zou maken van het dichtershoofd met karakteristiek breedgerande hoed op dat schilderij.

Op Goethes kleurenleer geïnspireerde kleurschema’s uit 1921 van Johannes Itten. Foto Karin Häberle

Goethe’s veelzijdige activiteiten als schrijver en dichter, wetenschapper en politicus, in de snel veranderende wereld van omstreeks 1800, laten zich ook mooi op andere manieren in beeld brengen. Zo schilderde hijzelf, ter illustratie van zijn traktaat over de kleurenleer, schema’s die begin twintigste eeuw weer een uitgangspunt vormden voor Bauhaus-theoreticus Johannes Itten. Negen thema’s laten in de expositie iets zien van Goethe’s verhouding tot religie, revolutie en romantiek, en bijvoorbeeld de manier waarop de hoofdfiguur van zijn drama Faust zich ontwikkelt van een middeleeuwse geleerde tot een ‘moderne’ kolonisator.

Daarbij speelt de latere receptie steeds een centrale rol. Zo nam de negentiende eeuw de zielenroerselen van Goethe’s hoofdpersonen zeer serieus. De figuur, bijvoorbeeld, van het androgyne wezen Mignon uit de roman Wilhelm Meisters Lehrjahre, met haar hunkering naar het land „wo die Zitronen blühn,” wordt in schilderijen van Ary Scheffer (1836) en Gabriel von Max (1900) tot de verpersoonlijking van een stil, ongrijpbaar smachten. Tekenend is dat het Italiaanse verkeersbureau nog in 1935 inspeelde op de bekendheid van Goethe’s liedtekst. Een op een Duitstalig publiek gerichte reclameposter ontworpen door Ruggero Michahelles, heeft naast de voorstelling van een bloeiende citroentak, niet meer tekst nodig dan de opmaat naar Mignons verzuchting: „Kennst du das Land?”

Reclameposter van Ruggero Michahelles voor het Italiaanse verkeersbureau uit 1935.