Eén Amsterdamse afvaloven is nu een landelijk probleem

Afvalverwerking In Nederland stapelen bergen vuilnis zich op nu het Afval Energie Bedrijf grotendeels stilligt. De sector zoekt koortsig naar extra capaciteit. De omvangrijke import van afval staat ter discussie.

De volle afvalkuil van Renewi in Amersfoort. Het maakte ruimte vanwege de krapte in Amsterdam.
De volle afvalkuil van Renewi in Amersfoort. Het maakte ruimte vanwege de krapte in Amsterdam. Foto Simon Henskens

De stortkuil in Amersfoort was zo diep als een krater. Nu is alleen nog een uitgestrekte laag afval zichtbaar. „Daar hebben we de afgelopen twee weken zestigduizend kubieke meter afval tijdelijk in gestort”, vertelt Maurice Geelen van de landelijke afvalinzamelaar Renewi. „Afgelopen maandag was hij vol.”

In de kuil zit bedrijfsafval: restafval van kantoren, restaurants, winkels en noem maar op. In normale tijden zou dit afval verbrand zijn bij het Afval Energie Bedrijf Amsterdam (AEB). Maar sinds het AEB, de grootste afvalverbrandingsoven van Nederland, zijn ovens grotendeels heeft stilgelegd wegens ernstige technische problemen, blijft het afval simpelweg liggen.

Die situatie bestaat al drie weken, en inmiddels is de nood zo hoog dat de Vereniging Afvalbedrijven donderdag sprak van een „nationale afvalcrisis”. De oplossingen zijn zowat uitgeput, zeggen mensen uit de sector. Ze waren deze week naarstig op zoek naar capaciteit om afval te verbranden of op te slaan.

Vrijdag, laat in de middag, maakte de gemeente Amsterdam bekend dat er tijdelijk ruimte is gemaakt op twee stortplaatsen in Flevoland en Noord-Holland. Het is genoeg voor „in ieder geval enkele weken”, aldus de gemeente.

Maar daarna zullen de mankementen bij het AEB nog niet opgelost zijn. In Amsterdam wordt momenteel alleen nog huisvuil verbrand. De verwerking van slib uit de rioolwaterzuivering loopt spaak. En bedrijfsafval, veruit de grootste afvalstroom die het AEB verwerkt, hoopt zich op allerlei plekken in het land op. Vier vragen, over hoe één afvaloven een landelijk probleem veroorzaakt.

1 Wat is er mis bij het AEB Amsterdam?

„We hadden een stevig veiligheidsissue en dat dreigde uit de hand te lopen”, vat woordvoerder Kees Verhagen van het AEB het samen.

De Amsterdamse afvalverbrandingsinstallatie kampt al jaren met zware mankementen. Nadat er in 2017 vijf keer brand was uitgebroken, was voor de toezichthouder Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied de maat vol. Begin 2018 stelde de dienst het AEB onder verscherpt toezicht. Er moest een verbeterplan komen. „Er zijn ook een aantal keren boetes opgelegd”, aldus Verhagen, „maar dat leverde niet op wat de Omgevingsdienst wilde”.

De technische problemen strekken zich uit over de hele centrale. „Het gaat ook om het samenspel van mens en machine”, zegt Verhagen. „Hoe interpreteer je signalen, hoe informeer je de collega’s in de ploegendienst?” Begin juli besloot het AEB de installatie voor 70 procent stil te leggen. Slechts twee van de zes lijnen – de meest stabiele – zijn nog in bedrijf. Op een lager pitje, zodat het AEB het proces op orde kan krijgen terwijl het draait. Vervolgens zijn de andere lijnen aan de beurt. De operatie gaat in totaal zeker een half jaar duren.

Intussen mist het AEB een groot deel van zijn inkomsten, zodat het afvalbedrijf – dat al jaren met financiële problemen kampte – in acute geldnood is. Banken en de gemeente Amsterdam (de enige aandeelhouder van het AEB) sprongen maandag bij met een krediet van 16 miljoen euro. Ook betaalde de gemeente de rekening voor het verbranden van huisvuil vooruit – nog eens ruim 6 miljoen euro. Daarmee kocht het AEB een paar maanden tijd.

2 Waarom hebben de problemen zich over het hele land uitgebreid?

Het AEB is de grootste afvalverbrandingsoven van Nederland, goed voor 16 procent van de landelijke capaciteit. Er komen gewoonlijk zeshonderd vrachtwagens met afval per dag aan de poort – bijna elke twee minuten een auto. Vierhonderd vrachtwagens moeten nu dus elders naar toe.

Het gaat om al het bedrijfsafval dat het AEB normaal gesproken verbrandt. Dat komt vooral uit de regio Amsterdam, maar ook uit andere delen van het land. Ook blijven afvalverwerkers zitten met slib uit alle rioolwaterzuiveringen in en rond Amsterdam, en met vuilnis dat is geïmporteerd uit met name het Verenigd Koninkrijk.

Lees ook dat er al slib in het Noordzeekanaal terecht kwam: Elke dag vrachtwagens vol slib dat nergens heen kan

De elf andere afvalverbrandingsinstallaties (AVI’s), verspreid over Nederland, hebben nauwelijks ruimte over. AVI’s laten hun ovens het liefst 24 uur per dag vol draaien. De speelruimte is op de korte termijn – dagen, weken – niet groot.

Ook tijdelijke opslag, zoals die Renewi creëerde in Amersfoort, raakt inmiddels vol. Dat geldt ook voor de grote tijdelijke vuilstortplaatsen die bij de meeste AVI’s liggen, zegt bestuursvoorzitter Paul Ganzeboom van Attero, eigenaar van twee AVI’s in Wijster en Moerdijk. Om er nog meer afval op te mogen slaan, moet de provincie een ruimere vergunning verstrekken. Ganzeboom: „Zowel Drenthe als de provincie Noord-Brabant hebben tegen ons gezegd dat ze dat niet gaan doen, vanwege het brandgevaar.”

3 Waar moet het afval van het AEB op de lange termijn naar toe?

Er is zeker niet genoeg opslag in Nederland om het uit te zingen tot het AEB volgend jaar weer in orde zou moeten zijn. Het vuilnis moet ergens worden verbrand. Of definitief gestort, maar daar is een ontheffing voor nodig – een oplossing uit de vorige eeuw, die niemand wenst.

De meest voor de hand liggende manier om ruimte te maken, is: geen afval meer invoeren uit het buitenland.

Die import van vuilnis is de afgelopen vijf jaar sterk gegroeid. Een kwart van het afval dat in Nederlandse AVI’s wordt verbrand, komt van elders. Vooral uit het Verenigd Koninkrijk, maar ook uit landen zoals Ierland en Duitsland.

Buitenlandse partijen kunnen hun afval goedkoop in Nederlandse ovens kwijt, omdat buitenlands afval is vrijgesteld van de belasting op afvalverbranding. Het hielp de AVI’s – die de afgelopen jaren met overcapaciteit kampten – om hun installaties gevuld te houden.

Dat sentiment is veranderd. Deze week pleitte de Vereniging Afvalbedrijven voor de invoering van een „tijdelijk plafond” voor de afvalimport. De branche richt zich meer op het binnenland. „De economie trekt aan, zodat er meer afval is”, zegt woordvoerder Eva Morriën van afvalverwerker Twence. Ook de Brexit speelt mee. „Als afval bij de grens wordt opgehouden, geeft dat onzekerheid.”

Ook het kabinet wil af van de grootschalige invoer uit den vreemde. Het wil de belastingvrijstelling komend jaar schrappen vanwege het Urgenda-vonnis, waardoor Nederland hardere klimaatmaatregelen moet nemen. Afval van elders zorgt in Nederland jaarlijks voor ruim 1,5 miljoen ton CO2-uitstoot – terwijl het kabinet voor ‘Urgenda’ in 2020 nog 9 miljoen ton broeikasgas moet besparen.

Meerdere afvalbedrijven zeggen dat hun contracten met het buitenland wel speelruimte bieden om de invoer van afval op te schorten, mits Amsterdam geld op tafel legt. „We kunnen de import tijdelijk afremmen, maar dan zullen we klanten wel financieel moeten compenseren”, zegt bestuursvoorzitter Paul Ganzeboom van Attero. „Het AEB, of de gemeente Amsterdam, moet daarvoor garant staan.”

4 Moet het AEB Amsterdam wel blijven bestaan?

In de branche wordt al stilletjes gespeculeerd over het omvallen van de Amsterdamse afvalverbrander. Moet de gemeente wel tientallen miljoenen blijven steken in een noodlijdend bedrijf met structurele technische problemen?

Dat de afvalbranche het Amsterdamse afval aankan, is snel uitgerekend. Mits de invoer uit het buitenland grotendeels wordt afgebouwd (1,7 miljoen ton afval in 2017) kan de 1,4 miljoen ton afval van het AEB de andere Nederlandse AVI’s vullen.

De verliezers zijn dan de huidige 400 werknemers van het AEB. En, mogelijk, 35.000 huishoudens in Amsterdam-West. Het AEB levert namelijk ook stadswarmte, via warmtebedrijf Westpoort Warmte. Zolang twee van de zes lijnen van het AEB blijven draaien, komen die huishoudens ook een koude winter door. Het warmtebedrijf overweegt momenteel om een hulpketel op gas of diesel te installeren, zegt een woordvoerder van energiebedrijf Vattenfall (Nuon), dat aandeelhouder is. Dat hoeft geen jaren te duren. „Het schijnt dat je die kan huren en neerzetten.”

Een ‘herstructureringsteam’ van Alvarez & Marsal, een bekend adviesbureau op de Zuidas, brengt momenteel de toekomst van het AEB in kaart. De aanstelling van zo’n team was een voorwaarde die de gemeente stelde toen het maandag financiële steun bood. Een „gecontroleerd faillissement” ligt nadrukkelijk op tafel.