Witwasjagers gebruikten politiesystemen onbevoegd

Financiële criminaliteit De Financial Intelligence Unit, waarvoor Justitie verantwoordelijk is, ging jarenlang zijn boekje te buiten. Dat kan een probleem opleveren voor een nog onbekend aantal strafzaken.

De Financial Intelligence Unit werkte niet volgens de regels, heeft minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) laten weten.
De Financial Intelligence Unit werkte niet volgens de regels, heeft minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) laten weten. Foto Robin Utrecht

Medewerkers van het overheidsmeldpunt voor verdachte financiële transacties hebben jarenlang onbevoegd politiesystemen gebruikt. Ook hebben ze jarenlang processen-verbaal opgemaakt van witwastransacties, wat evenmin mocht. Hun Financial Intelligence Unit (FIU) heeft geen wettelijke opsporingstaak.

Dat blijkt uit een brief die minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) dinsdag naar de Tweede Kamer heeft gestuurd.

De FIU-Nederland speelt, onder verantwoordelijkheid van Justitie en Veiligheid, een hoofdrol in de bestrijding van financieel-economische criminaliteit en terrorismefinanciering. Onder meer banken, casino’s en notarissen zijn verplicht er verdachte transacties te melden. De dienst onderzoekt en bundelt die en brengt ze onder de aandacht van opsporingsinstanties als de FIOD. Na onderzoek en analyse bestempelde de FIU vorig jaar zo’n 58.000 transacties als verdacht, met een gezamenlijke waarde van 9,5 miljard euro. Het leeuwendeel daarvan betreft witwaszaken.

Politie beoordeelt

De FIU is sinds 2013 een zelfstandige organisatie, die in Zoetermeer in hetzelfde kantoor huist als de Nationale Politie. Bij onderzoek van verdachte financiële transacties maakten FIU-werknemers gebruik van politiesystemen en -gegevens. De Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme geeft hun die bevoegdheid echter niet. Politiemedewerkers moeten beoordelen of en, zo ja, welke gegevens de FIU krijgt.

Minister Grapperhaus lost dit probleem op een bijzondere manier op. FIU-medewerkers hebben voortaan twee functies: ze zijn inmiddels „zowel werkzaam voor de FIU als de politie”. De minister vindt het niet efficiënt aparte politiefunctionarissen de benodigde gegevens te laten verstrekken.

Potentieel probleem

Het opmaken van processen-verbaal door mensen van de FIU is gestaakt, nu zij daartoe helemaal niet bevoegd blijken. In openbare jaarverslagen belichtte de dienst telkens trots hoe hij, na onderzoek, proces-verbaal opmaakte van talloze witwas- en terrorismefinancieringszaken en het Openbaar Ministerie op basis daarvan tot vervolging was overgegaan. In zijn brief schrijft Grapperhaus de Kamer evenwel dat de praktijk „naar voren is gekomen in gesprekken tussen de FIU, de politie en mijn ministerie”.

Het ministerie van Veiligheid & Justitie kan desgevraagd niet aangeven hoeveel processen-verbaal door FIU zijn opgemaakt. Uit jaarverslagen van de FIU komt naar voren dat het om tenminste tientallen per jaar moet gaat.

Daan Doorenbos, advocaat en hoogleraar ondernemingsstrafrecht in Nijmegen, ziet een potentieel probleem voor justitie. De omvang ervan is afhankelijk van het aantal strafzaken dat leunt op processen-verbaal van de FIU. „Een proces-verbaal van een opsporingsambtenaar heeft bijzondere bewijskracht, doordat de rechter daaraan voldoende waarde kan toekennen om een feit bewezen te achten.” Onbevoegd opgemaakte processen-verbaal van de FIU krijgen nu de lagere status van ‘ander geschrift’ en missen die bewijskracht.

Doorenbos noemt zulke stukken op zichzelf wel bruikbaar. „Maar er moet dan aanzienlijk meer bewijs bij komen alvorens de rechter tot een bewezenverklaring kan komen.” Hij wijst erop dat, als een witwaszaak in de kern bestaat uit een door de FIU opgemaakt proces-verbaal met wat bijlagen, een rechter vermoedelijk niet snel tot een veroordeling zal komen.

Een woordvoerder van het Openbaar Ministerie zegt geen zaken te kennen waarbij men alleen met een procesverbaal van het FIU naar de rechter is gestapt.

Opmerkelijk is dat minister Grapperhaus de Tweede Kamer midden in de zomer informeert, nu die met reces is. De problemen rond de bevoegdheid van de FIU waren het ministerie al langere tijd bekend. De nieuwe werkwijze, wettelijk in de haak, is per 1 juli ingevoerd.

Lees ook het commentaar ‘Bestrijden van witwassen raakt ook vrijheid van burger’
In een eerdere versie van dit artikel stonden cijfers over witwassen uit 2017. Deze versie is geüpdatet met de cijfers over 2018.