Agenten spuiten glyfosaat op een cocaveld in Tumaco. Onder president Duque mag dit spul ook weer vanuit vliegtuigen over de gewassen worden gesproeid.

Foto Nicolo Filippo Rosso/Bloomberg

Vrede in Colombia onder druk terwijl de cocateelt opbloeit

Vredesakkoord Een jaar na het aantreden van president Iván Duque heeft Colombia de strijd tegen de cocaplant en guerrilla’s fors opgevoerd. De rechtse leider pakt de problemen in zijn land liever hardhandig aan dan met het in 2016 gesloten vredesakkoord.

Als kind liet Pedro Arenas zijn school in Colombia varen om cocabladeren te plukken op de plantages in Meta. De uitgestrekte vlakten van het departement ten zuiden van de hoofdstad Bogotá gaan er geleidelijk over in dichtbegroeid Amazonewoud. Arenas pakte zijn studie uiteindelijk op, werd studentenleider en activist, en schopte het in 2007 tot burgemeester van San José del Guaviare, decennialang het hart van coca-producerend Colombia.

Intussen is hij directeur van OCCDI Global, een organisatie die duurzame landbouw bevordert, en schrijft hij columns voor Colombiaanse media. Hij verbleef onlangs drie maanden in Haarlem, waar hij deelnam aan het Shelter City-programma. Daarbij kunnen buitenlandse activisten in een ander land op adem komen. De afgelopen jaren incasseerde Arenas bedreigingen van politici en overleefde aanslagen van zowel de linkse guerrillabeweging FARC als van rechtse paramilitairen.

Pedro Arenas, ex-burgemeester van Guaviare waar veel coca geteeld wordt.

Het land heeft met het aantreden van de rechtse president Iván Duque een roerig jaar achter de rug. Het leger sproeit het bestrijdingsmiddel glyfosaat sinds deze maand weer per helikopter op cocaplantages, een methode die eerder nog was verboden. Orders om meer militanten gevangen te nemen of te doden, gaan gepaard met burgerslachtoffers. Duque pakt de problemen in zijn land liever hardhandig aan, dan met het in 2016 gesloten vredesakkoord.

Ten tijde van Arenas’ burgemeesterschap had Guaviare te kampen met veel vluchtelingen uit de rurale, afgelegen gebieden in het departement. Arenas: „De regio werd toen gecontroleerd door paramilitaire milities. Er zijn geen voorzieningen in die gebieden, de overheid is er afwezig.”

Dus vertrokken mensen naar een van de weinige steden in zuidelijk Colombia. Verdwijningen en moorden kwamen in het kielzog van de vluchtelingen mee. Met enige regelmaat werden lijken gevonden in de rivier Guaviare.

Die wetteloosheid en afwezigheid van de overheid golden voor veel rurale regio’s in Colombia. Het in 2016 getekende vredesakkoord tussen de regering en de FARC wekte hoge (internationale) verwachtingen. Zou er eindelijk vrede komen na 52 jaar gewapend conflict, ruim 220.000 doden, en 7,3 miljoen ontheemden?

De overheid krijgt echter nog steeds moeilijk grip op de onherbergzame regio’s die het grootste deel van het land beslaan. Ondanks het akkoord, rehabilitatieprogramma’s voor ex-guerrilleros, een speciaal gerechtshof en een waarheidscommissie, zien ze daarom ook in Guaviare de rust niet snel terugkeren.

Geen alternatief voor coca

Tijdens een debatavond in het Haarlemse cultuurpodium de Pletterij laat Arenas een fragment zien uit een aflevering van Vox Borders. Een Amerikaanse journalist speurt met Colombiaanse militairen per helikopter het Amazonewoud af naar cocaplantages. Ze krijgen er een in het vizier en dalen af. De plantage blijkt gerund te worden door een klein gezin met twee kinderen.

„Geen wapens, geen verzet”, ziet de Vox-journalist in het fragment. De militairen arresteren het gezin niet, maar gooien wel de containers omver waarin cocabladeren in chemicaliën liggen te weken. Zes maanden werk vernietigd. „Waarom helpen jullie ons niet in plaats van het enige wat we hebben te vernietigen? [...] Zeg de regering dat ze naar de hel kunnen lopen!”, tiert de vrouw in de lens van de camera vlak voordat de helikopter wegvliegt en de boerderij brandend achterblijft.

De prioriteit van president Duque ligt bij vernietiging van coca, niet bij bieden van een alternatief

Pedro Arenas

Dat was in Guaviare, zegt Arenas een week later in een Amsterdams café. Het fragment illustreert pijnlijk de spagaat waarin het land zich bevindt. In het kader van het Colombiaanse vredesproces ondertekenden meer dan 132.000 gezinnen in rurale gebieden vrijwillig een belofte van de cocateelt af te stappen.

„Al ruim 39.000 hectare aan coca-gewassen is vernietigd, dat is uniek”, zegt Arenas. Met de zogenoemde substitutieprogramma’s zou de overheid de kleine boeren vervolgens steunen bij het vinden van alternatieve inkomensbronnen.

In 2018 volgde NRC de reis van een lijntje coke: van Colombia tot West-Europa. Deel 1 van de serie vindt plaats in het dorpje Argelia

„Het probleem is dat velen van hen deze hulp niet ontvangen”, zegt Arenas. „En wanneer boeren er wel in slagen over te stappen op ananas of cassave, blijken de kosten voor kunstmest, pesticiden en het transport naar een markt vaak ver weg, niet op te wegen tegen de opbrengst. Boeren vallen vaak terug op coca. De prioriteit van Duque ligt bij het uitroeien van coca, niet bij de substitutieprogramma’s. Zijn ministers zeggen zelfs dat er niet eens genoeg geld voor is.”

Het land heeft dan ook te kampen met een historisch hoge cocaproductie. In 2017 werd op ruim 200.000 hectare grondgebied coca geteeld, een toename van 16 procent ten opzichte van 2016. Om de planten uit te roeien, haalt Duque – onder druk van binnen- en buitenland – straffe methoden van zijn politieke mentor, oud-president Álvaro Uribe weer tevoorschijn.

Zo begint het leger deze zomer met het sproeien van glyfosaat vanuit de lucht, terwijl dergelijk gebruik van dit bestrijdingsmiddel in 2015 nog werd verboden omdat het ook omliggende vegetatie uitroeit. Of de stabilisatie van de productie in 2018 aan Duque’s acties te danken is of niet, voor hem is het in elk geval een goed resultaat.

Falsos positivos

Colombia’s narcoprobleem en het decennialange conflict met de FARC hebben weliswaar niet dezelfde wortels, ze gaan wel hand in hand. Net als in veel andere gebieden ontstond in Guaviare, lang FARC-gebied, een machtsvacuüm toen de beweging zijn wapens neerlegde in 2016. Dat wordt nu opgevuld door andere guerrillagroepen, zoals de ELN, en FARC-dissidenten die weigerden het vredesakkoord te tekenen. „Bovendien pakken veel oud-gedienden de wapens weer op of verdwijnen ze ondergronds uit angst vroeg of laat toch een straf te moeten uitzitten”, vertelt Arenas.

Het is overduidelijk dat Duque, die altijd fel tegen het vredesakkoord ageerde, harder met de vuist op tafel slaat dan zijn andere voorganger Santos. Uit een twee maanden geleden gepubliceerd onderzoek in The New York Times bleek dat het Colombiaanse leger begin dit jaar is opgedragen twee keer zoveel militanten te doden of gevangen te nemen – en daarbij een mogelijk hoger aantal burgerslachtoffers voor lief te nemen.

Arenas: „Rond 2005 speelde dit ook. Het ging gepaard met brigades die onderling de competitie aangingen en vaak onschuldige jongeren in armere gemeenschappen doodden.” De slachtoffers werden, aangekleed als guerrilleros en met wapens ernaast, gepresenteerd als succesvolle operaties van het leger tegen de guerrilla.

Cocavelden bezien vanuit een politiehelikopter.

Foto Nicolo Filippo Rosso/Bloomberg

Mensenrechtenorganisaties vrezen dat deze taferelen zich gaan herhalen. Het aantal vermoorde activisten en gemeenschapsleiders is de afgelopen jaren al fors toegenomen. „Dat geldt ook voor meldingen van dit soort falsos positivos”, voegt Arenas eraan toe.

Of de aanpak van Duque werkt en wat er van het vredesakkoord terechtkomt, zal nog moeten blijken. Arenas: „Het Congres heeft er vorig jaar een aantal wijzigingen in aangebracht. Voormalig conflictland Colombia dreigt zich vooral te richten op de vervolging van ex-guerrilleros, in plaats van óók het leger, politici en paramilitairen verantwoordelijk te houden voor hun rol in het conflict. Rechts noemt het speciale gerechtshof en de waarheidscommissie niet voor niets ‘instrumenten van de guerrilla’, ze wíl de waarheid helemaal niet kennen.”

Correctie woensdag 24-7-2019: In een eerdere versie stond dat het in 2015 verboden werd het glyfosaat te gebruiken. Dat klopt niet, het gaat om de methode dit middel vanuit de lucht (met helikopters) uit te sproeien op cocagewassen.