Hoe Veldhoven een omweg verzon voor de aanleg van een bredere Kempenbaan

Stikstofuitspraak Na een uitspraak van de Raad van State mochten de rijkswegen bij Utrecht niet worden verbreed. Veldhoven verzon een omweg.

Het hoofdkantoor van chipmachinemaker ASML in Veldhoven ligt aan de Kempenbaan. Dagelijks ontstaan daar files.
Het hoofdkantoor van chipmachinemaker ASML in Veldhoven ligt aan de Kempenbaan. Dagelijks ontstaan daar files. Foto Jerry Lampen / ANP

De uitspraken zouden op het eerste gezicht niet meer van elkaar kunnen verschillen. Zette de Raad van State een week geleden nog een streep door verschillende grote bouw- en infrastructuurprojecten vanwege de stikstofuitstoot die ze opleveren, deze week mag van hetzelfde orgaan de verbreding van een weg in Veldhoven wél doorgaan.

De situatie die in Nederland is ontstaan na de zogenoemde ‘stikstofuitspraak’ is gecompliceerd. Eind mei oordeelde de Raad van State dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) in strijd is met Europese natuurregels, nadat het daarover advies had gezocht bij het Hof van Justitie van de EU. Volgens het PAS was een ‘natuurcompensatieplan’ voldoende voor wie met een bouwproject stikstof wilde uitstoten in de buurt van een natuurgebied. Maar dat is niet genoeg, vond de hoogste bestuursrechter.

Daarmee werden honderden staluitbreidingen, woningbouwplannen en infrastructuurprojecten onzeker. En sterker: de Raad van State oordeelde vorige week dat de verbreding van de rijkswegen A27 en A12 bij Utrecht niet door mocht gaan, evenals een windmolenproject in Delfzijl en een recreatiepark in Twente.

Maar dat geldt dus niet voor de verbreding van de overbelaste Kempenbaan in Veldhoven, de weg waar onder andere chipmachinefabrikant ASML aan zit en die elke werkdag in de spits volledig dichtslibt. Dat plan mag volgens de Raad van State gewoon doorgaan, bleek woensdag.

De reden: de gemeente Veldhoven beargumenteerde het project overtuigend met een zogeheten ADC-toets. Dat wil zeggen dat het uitlegde dat de verbreding geen alternatieven kent (‘A’), een dwingend algemeen belang heeft (‘D’) en dat de aantasting van de natuur gecompenseerd wordt (‘C’). De Raad van State gaat daar in mee: zo zou onder meer de verkeersveiligheid langs de Kempenbaan er door de verbreding flink op vooruitgaan.

Verbreding Kempenbaan mag doorgaan dankzij de zogeheten ADC-toets

De stopgezette bouwprojecten hebben allemaal niet zo’n toets gedaan: onder het Programma Aanpak Stikstof was dat niet nodig en volstond een compensatieplan. De gemeente Veldhoven voerde deze ongebruikelijke toets wél uit, omdat de gemeente het zekere voor het onzekere wilde nemen en al zag aankomen dat het PAS het wellicht niet zou halen.

In een verward Nederland – mag er nu niks meer worden gebouwd? – roept dat vragen op. Is de ADC-test dé oplossing voor stilgelegde projecten die de overheid toch door wil zetten?

Het genuanceerde antwoord is: dat ligt eraan. Over het algemeen nemen juristen aan dat een ‘dwingend belang’ bijvoorbeeld lastiger is aan te tonen bij een extra koeienstal dan bij een weg waar elke dag file staat. Maar: „Als je zegt dat de aanleg van iedere grote weg wel zal doorgaan, dan klopt dat niet”, zegt Marieke Kaajan, partner bij advocatenkantoor ENVIR en gespecialiseerd in bestuursrecht en natuurbeschermingsrecht. „Heb je het over een weg waarvan je kan beargumenteren dat die een maatschappelijk probleem oplost, dan weer wel.” Denk bijvoorbeeld aan een weg die voorkomt dat groot verkeer door kleine dorpen raast. Woningbouwprojecten – waarvan er ook een aantal is stilgelegd – lijken haar een twijfelgeval: moet een nieuwe woonwijk per se op deze locatie komen?

Kaajan verwacht de komende tijd veel ADC-toetsen. Daarbij gaat het niet alleen om het project zelf, maar ook om het nabijgelegen natuurgebied. Zo is bijvoorbeeld niet elke ecologie even kwetsbaar: veengebieden hebben eerder last van stikstof dan een bos, en het ene natuurgebied is al zwaarder belast dan het andere. Bovendien stoot niet elk bouwproject even veel stikstof uit. En áls de ‘dwingende reden’ dan groot genoeg is, moeten de compensatiemaatregelen ook nog beoordeeld worden.

Voetbalveld aan natuur

In Veldhoven is bijvoorbeeld berekend dat de compensatie voor schade aan de natuurgebieden Leenderbos, Groote Heide en De Plateaux een gebied van ongeveer duizend m2 moet omvatten. Dat is niet bijzonder veel, omdat de hoeveelheid stikstof door het plan maar „gering” groeit, aldus de Raad van State. De gemeente besloot voor de veiligheid een marge te nemen, en is nu voornemens voor 5.600 m2 aan nieuwe natuur aan te leggen bij het dorp Leende. Dat is ongeveer de oppervlakte van een voetbalveld.

In principe kan de natuur er door die compensatie zeker op vooruitgaan, zegt Kees Bastmeijer, professor natuurbeschermingsrecht aan de Universiteit Tilburg. Maar in de praktijk ziet hij dat het met natuurcompensatie in Nederland vaak tegenvalt. „Bij de wegverbreding in Veldhoven zijn de natuurplannen vastgelegd, maar of dat wordt nageleefd is nog de vraag.” Controle hierop ontbreekt vaak, concludeerde ook de Rekenkamer in 2014. Kaajan: „Er heerst wel een beetje de gedachte dat als het plan eenmaal is vastgesteld, er weinig aandacht voor handhaving is.”

Bastmeijer noemt de Veldhovense uitspraak in dit licht „opmerkelijk”. Het Hof van de EU heeft net over het PAS gezegd dat natuurherstel vooraf afspreken niet concreet genoeg is en nu staat de Raad van State dat bij de ADC-test juist weer toe. „Dat is in strijd met de essentie van eerdere uitspraken van het Hof”, zegt de professor. „Ik denk dat er een risico is dat de Raad van State te makkelijk oordeelt nu er een enorme druk ligt op het slagen van de ADC-test. Dat is vragen om de volgende procedure bij het Hof.”

Lees ook: Wegverbreding mag doorgaan ondanks 'stikstofuitspraak'