‘Het gaat over het niet uiten van gevoelens en daardoor klem komen te zitten’

Musical ‘Fun Home’ van Alison Bechdel begon als graphic novel, en werd toen een musical in New York. Beide zeer succesvol. Een Nederlandse versie van de musical is in Amsterdam te zien tijdens Pride Amsterdam.

De drie actrices die Alison Bechdel spelen in de musical ‘Fun Home’: Renée van Wegberg (boven, de volwassen Alison), Dominique de Bont (studententijd), Elles van den Berg (10 jaar).
De drie actrices die Alison Bechdel spelen in de musical ‘Fun Home’: Renée van Wegberg (boven, de volwassen Alison), Dominique de Bont (studententijd), Elles van den Berg (10 jaar). Foto Maurice Boyer

‘Als ik op het toneel sta, ben ik het gewend om hakken en make-up te dragen”, vertelt actrice Renée van Wegberg op het zonnige dakterras van Internationaal Theater Amsterdam (ITA). Hoe anders is dat bij de rol waar ze nu voor repeteert: Alison Bechdel in de musical Fun Home. Vorig jaar won Van Wegberg een Musical Award voor haar vertolking van Liesbeth List. „Zij had rode lippen en eyeliner, droeg haute couture. Maar zo is Alison helemaal niet. Zij is heel puur en recht voor z’n raap.” Toen ze de hoofdrol in Fun Home aangeboden kreeg, twijfelde Renée van Wegberg geen moment. „Toch vind ik het spannend om straks voor het eerst zonder make-up het toneel op te stappen.”

Lees ook de recensie: ‘Fun Home’ is bezienswaardig kleinood

Het is eind juni en de repetities voor Fun Home zijn vijf dagen bezig. Regisseur Koen van Dijk, die het stuk ook vertaalde, loopt druk heen en weer tussen de acteurs. Hij speelt scènes voor, geeft tegenspel. „Dit gaan we even zetten”, zegt hij. De spelers zoeken hun positie op de vloer: Alison gaat achter haar bureau zitten, studente Joan (Iris Bakker) – die haar zo zal versieren – staat naast haar. Als tiener wordt Alison gespeeld door Dominique de Bont, een aanstormend talent van Codarts in haar eerste musicalrol. Als de acteurs de scène een paar keer gespeeld hebben, is Van Dijk tevreden: „Dit is de grondverf.”

Fun Home is de musicalbewerking van de autobiografische graphic novel van Alison Bechdel. In dit bejubelde boek uit 2006 blikt zij terug op haar jeugd in de Amerikaanse staat Pennsylvania en op haar leven als tiener, toen ze uit de kast kwam. Het verhaal slingert van opgroeien in een gezin met dominante vader Bruce, die in de musical wordt gespeeld door Ad Knippels, naar haar coming-out. Het ‘fun home’ uit de titel is voluit een ‘funeral home’, de begrafenisonderneming van vader. Dat klinkt als een naargeestige plek om op te groeien, maar Alison en haar twee broertjes spelen vrolijk tussen de kisten.

Alison wordt vertolkt door drie actrices van uiteenlopende leeftijden, die een gezicht geven aan haar verschillende levensfases. Van Wegberg speelt de volwassen Alison, die terugkijkt op haar jeugd en studententijd. De jongste Alison wordt afwisselend gespeeld door de tienjarige actrices Lotta Pillitu en Elles van den Berg. Tijdens de repetitieperiode spelen zij ’s middags steeds een paar uur mee.

Herinneringen

Op het toneel staat een grote tekentafel, waar Alison zich vaak achter verschanst. Achter haar heeft Eric Goosens, de vaste ontwerper van OpusOne sinds Kiss of The Spider Woman, een wand opgetrokken uit kast en stoelen: het woonkamer-achtige decor bestaat uit allerlei klassiek ogende meubels. Van Dijk: „Bruce heeft moeite om de liefde voor zijn gezin te laten zien; een liefde die hij wel toont voor zijn huis, zijn spullen.” Ook de herinneringen van Alison komen veelal voort uit de objecten om haar heen.

De oudste Alison cirkelt om haar jongere versies heen, tekenpapier en potlood in de aanslag. „Tekstblok”, zegt ze steeds – alsof ze door haar eigen strip wandelt – om een gebeurtenis op het toneel vervolgens te voorzien van context of een humoristische opmerking. De scènes zijn haar herinneringen, net als in de graphic novel. Het maakt dat Van Wegberg zich soms „een eilandje” voelt tussen de andere acteurs. „Omdat het verhaal zich in mijn hoofd afspeelt, kom ik de andere personages nooit écht tegen. Ik geef wel commentaar, bijvoorbeeld als de jongere Alison loopt te stuntelen met haar seksualiteit. Daar moet ik om grinniken, maar haar keuzes kunnen ook frustrerend zijn.”

Zonder opsmuk

Theatergezelschap OpusOne haalde Fun Home naar Nederland. In Amerika won de musical meerdere Tony Awards; voor OpusOne is het de ideale opvolger voor het goed ontvangen The Color Purple van vorig seizoen. Beide musicals zijn illustratief voor het huidige repertoire van OpusOne. Het gezelschap, dat in 1988 begon als producent van jeugdmusicals, heeft zich de afgelopen jaren gespecialiseerd in kleinschalige musicals voor een volwassen doelgroep. Thematisch is vaak een hoofdrol weggelegd voor (onderdrukte) minderheden.

Lees meer over hoofdrolspeelster Naomi van der Linden en de recensie van ‘The Color Purple’ (●●●●●)

Directeur Maarten Voogel, een van de oprichters, laat zich inspireren door Amerikaanse musicals die in kleinere theaters spelen met maximaal tien acteurs – het ‘Off-Broadway’-repertoire. „Je ontdoet een musical van alle opsmuk en kijkt wat er overblijft. De intieme setting geeft het publiek juist een grote beleving.” Voor Fun Home werkt OpusOne samen met het ‘grote’ ITA. Er wordt gerepeteerd in de schouwburg aan het Leidseplein, waar de musical tijdens de Pride Amsterdam vanaf 25 juli twee weken speelt. Voogel is blij met de „toneelmatige benadering” die de samenwerking met ITA brengt. „Dat doet ons genre goed. Het geeft de voorstelling een sterkere dramaturgische onderbouwing.”

Open

In het repetitielokaal werken de acteurs aan het nummer ‘Verander mijn master’, waarin Alison een ode brengt aan haar eerste vriendin op de universiteit. „Ik studeer en hoef maar één proefpersoon”, zingt De Bont. „O Jezus, mijn thesis heet Joan.” Op de bank ligt Joan te slapen na een onwennige vrijpartij.

In Fun Home is de worsteling met homoseksualiteit prominent aanwezig, maar Van Wegberg ziet ook een ander groot thema. „Het gaat ook over niet communiceren, over het niet uiten van gevoelens en daardoor klem komen te zitten.” Dit gebeurt met Alisons vader, die vlak na zijn dochters coming-out, zelfmoord pleegt. Hij blijkt zijn hele leven, ook tijdens zijn huwelijk, affaires met mannen te hebben gehad.

Het verschil tussen vader en dochter is opvallend. Bruce blijft een levenlang krampachtig in de kast, terwijl Alison tijdens haar studententijd open wordt over haar geaardheid. Veranderende tijden hebben daarin een rol gespeeld, vermoedt Van Wegberg, maar verschillen in karakter ook. „Bruce wilde dat alles voor de buitenwereld gewoon oké was. Zij moesten het perfecte gezin zijn. Daarom was hij altijd zo maniakaal met het huis bezig: allemaal buitenkant, schone schijn. Alison ging studeren en stapte een andere wereld in. Zij kreeg nieuwe impulsen, maar misschien had ze ook meer lef.”

In de musical blijkt dat Alison zich schuldig voelt over de dood van haar vader. „Was het om mij?”, vraagt ze zich hardop af. Actrice Renée van Wegberg is daar stellig over: „De coming-out van zijn dochter kan Bruce beïnvloed hebben, maar het was zíjn strijd. Dat concludeert Alison uiteindelijk ook. Zij zegt: ik kon boven hem uitstijgen. Hij heeft altijd die last moeten dragen, maar zij koos ervoor om vrij te zijn.”