Johnson wervelt richting No Deal-Brexit

Nieuwe premier VK Nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk Boris Johnson heeft één doel: snel uit de EU. Onderweg maakt hij nieuwe vijanden.

De nieuwe Britse premier Boris Johnson zwaaiend op de drempel van 10 Downing Street.
De nieuwe Britse premier Boris Johnson zwaaiend op de drempel van 10 Downing Street. Foto Frank Augstein / AP

Nu de kopstukken en strategen die drie jaar geleden het referendum wonnen aan de macht zijn, koersen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk af op een No Deal-Brexit.

Dat blijkt uit de eerste toespraak van Boris Johnson als premier van het Verenigd Koninkrijk. Op een hete middag stapte Johnson als kersverse premier uit zijn dienstauto voor 10 Downing Street. Hij nam plaats achter de lessenaar, met de deur naar zijn ambtswoning achter zich, en hield een toespraak vol ambitie, overlopend van branie, gelardeerd met zelfvertrouwen.

Om een Brexit-deal te regelen waar de Britten van profiteren, stelt Johnson ter discussie wat de afgelopen jaren is afgesproken tussen Britse en Europese onderhandelaars. De backstop, de noodregeling die de grens op het Ierse eiland onzichtbaar moet houden, is „ondemocratisch”, aldus Johnson. De eindrekening van 39 miljard pond die onderhandelaars na eindeloos overleg afspraken, is volgens de nieuwe premier handig als „smeermiddel”. Werkt de EU mee, dan wordt het bedrag overgemaakt. Wordt het een No Deal-Brexit dan kan het geld gebruikt worden om de economie te steunen.

De kans dat de EU bereid is de gesprekken over de eindrekening en de Ierse backstop opnieuw te openen lijkt extreem klein. Europees raadspresident Donald Tusk reageerde afgemeten op het premierschap van Johnson. „Ik kijk ernaar uit om u te ontmoeten en -- in detail -- onze samenwerking te bespreken”, schreef Tusk, een voltreffer tussen gedachtestreepjes.

Want met details hoe Johnson tot een deal wil komen zonder Ierse noodoplossing, kwam de nieuwe premier niet. De Ierse premier Varadkar noemde heronderhandeling „niet van deze wereld”.

Johnson doet alsof hij de Brusselse waarschuwingen niet hoort en zegt op een deal te hopen. Maar, voegt hij toe: „het is cruciaal dat wij ons voorbereiden op de kleine kans dat Brussel weigert met ons te onderhandelen en wij gedwongen zijn uit te treden zonder deal.”

Andere koers

Dat premier Johnson zaken anders aanpakt dan premier May blijkt ook uit zijn opmerking dat hij onmiddellijk de status en rechten van de 3,2 miljoen EU-burgers woonachtig in het VK gaat garanderen. Anders dan voor May zijn voor Johnson migratie terugdringen en een einde maken aan vrij verkeer van personen van ondergeschikt belang.

Weg is ook de behoudende aanpak van May. In een toespraak beloofde Johnson de grootste problemen in het land op te lossen. Hij gaat het onderwijs verbeteren, criminaliteit bestrijden, de nationale gezondheidsdienst reorganiseren en de crisis in de ouderenzorg verhelpen.

Daar mogen kiezers hem op afrekenen, zei Johnson. „The buck stops here”. Hij leende daarmee de beroemde woorden Harry S. Truman, die als Amerikaanse president het gebruik van de twee atoombommen tegen Japan goedkeurde. Hij koos ervoor dood en verderf te zaaien in Hiroshima en Nagasaki om in augustus 1945 de Tweede Wereldoorlog te beëindigen en levens, van Japanse en Amerikaanse militairen, te sparen. Truman wist hoe zwaar de last van verantwoordelijkheid was. Johnson moet dat nog ondervinden, maar bedient zich al van grote woorden.

Hij kan zich nog lang niet meten met Truman, maar handelde woensdagavond voortvarend. In één zwiep stuurde hij de meeste ministers van May de laan uit. Niet alleen bewindspersonen die uitgesproken tegen No Deal zijn, maar ook harde Brexiteers kregen hun congé. Penny Mordaunt moest aftreden als minister van Defensie, net als Liam Fox van Internationale Handel. Zij steunden allebei tegenstander Jeremy Hunt in de leiderschapsstrijd en dat is voor Johnson genoeg hen niet te willen, ook al pleitte hij voor eenheid binnen de partij. Hunt keert ook niet terug in het kabinet.

Dominic Cummings politiek adviseur

De mannen en vrouwen die Johnson in 2016 vergezelden op campagne van de Vote Leave-organisatie komen nu opeens bovendrijven. De belangrijkste politiek adviseur van de nieuwe premier wordt Dominic Cummings, de even briljante als omstreden strateeg. Aanhangers zien hem als de architect van de Brexit-campagne die regelde wat politieke kopstukken als Johnson en Michael Gove moesten zeggen. Tegenstanders, ook bij de Tories, vinden hem een bezeten en compromisloze ideoloog die ruziet met collega’s. Cummings wekte de woede van politici toen hij weigerde te getuigen in het Lagerhuis over zijn aandeel in de campagne. Hij werd berispt wegens ‘minachting van het parlement’.

Dat Johnson hem op een cruciale plek zet laat zien dat de Brexit boven alles gaat, zelfs partijharmonie of een breuk binnen de Conservatieven zijn daaraan ondergeschikt.

Raab secondant van Johnson

Priti Patel Binnenlandse Zaken

De nieuwe premier betrekt ook zijn oude campagne-vrienden uit 2016 erbij, Dominic Raab (Buitenlandse Zaken) en Priti Patel (Binnenlandse Zaken). Zij zijn Conservatieven die Margaret Thatcher en Ronald Reagan op sommige punten rechts inhalen. Ze geloven in vrijhandel, in een kleine overheid, die zich zo min mogelijk mengt in de levens van burgers. Het is aan Raab, een jurist die als diplomaat een aantal jaren in Den Haag werkte, om na de rel met de gelekte notities van de Britse ambassadeur de relatie met de VS te repareren en goed te houden. Hij moet ook trachten de angel uit de tankercrisis in de Straat van Hormuz te halen.

Dominic Raab Buitenlandse Zaken

Raab heeft ervaring als staatssecretaris, maar als Brexit-minister, het hoogste niveau, draaide hij slechts zes maanden mee in de ploeg van May. Eind vorig jaar nam hij ontslag omdat hij niet kon leven met de deal die hij mede onderhandelde in Brussel. Dat werd gezien als een teken van onervarenheid. Nu wordt Raab ook de facto vice-premier. Johnson vindt geloofsovertuiging belangrijker dan ervaring.

De buurman van Johnson wordt op 11 Downing Street (de ambtswoning van de minister van Financiën) Sajid Javid. Hij was in 2016 voor voortzetting van het lidmaatschap van de EU, maar bekleedde dat standpunt „met buikpijn” omdat hij niet zijn plek in de regering van premier Cameron wilde verliezen.

Sajid Javid Financiën

Javid is een rijzende ster en was onder May minister van Binnenlandse Zaken. Hij maakt dus promotie en wordt verantwoordelijk voor de economische plannen van Johnson.

Het is aan Javid, eerder als bankier werkzaam, om een einde te maken aan austerity, het Britse bezuinigingsbeleid van de afgelopen jaren na de financiële crisis. Johnson weet dat als hij verkiezingen wil winnen Britten alleen op hem zullen stemmen als zij merken dat zij meer te besteden hebben, dat er betere overheidsvoorzieningen zijn. Javid, zoon van Pakistaanse migranten en niet opgeleid aan een eliteschool, moet dat regelen en verkopen.

Er schuilt een gevaar in de aanpak van Johnson. Door zo bruusk partijgenoten te ontslaan, creeert Johnson een nieuwe kliek tegenstanders in het Lagerhuis, waar hij een flinterdunne meerderheid heeft. Een deel van deze groep is tegen No Deal. Een deel zal met Johnson willen afrekenen. Een nieuwe Brexit-crisis dreigt, zodra het Lagerhuis vanaf 3 september terug is van zomerreces.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Boris Johnson wilde altijd al een groots leven leiden. Nu wordt hij premier
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.