De spanning die de foto maakt

Nederland ontspant NRC vraagt lezers Nederland in beeld te brengen. Spanning ontstaat soms ondanks de ontspanner.

Foto Jelte Koenen

Op de beroemdste foto die Erich Salomon heeft gemaakt valt hij door de mand als undercoverfotograaf. Op augustus 1931 wist hij het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken aan de Quai d’Orsay binnen te komen met het koffertje waarin hij zijn camera heeft verstopt. Aristide Briand, meervoudig premier en dan minister van Buitenlandse Zaken, in gezelschap van vier andere besnorde mannen in rokkostuum, heeft hem door, wijst lachend in zijn richting en roept: „Ah, le voilà, de koning van de pottenkijkers!” Dat is het moment dat Salomon afdrukte.

‘Beeldjournalist’ noemde Salomon (1886-1944) zichzelf en hij was de eerste die ook achter de coulissen van de politiek fotografeerde. Er loopt een rechte lijn van zijn foto in Parijs naar de Haagse dinertafel waar Hans Wiegel en Dries Van Agt in 1977 hun kabinet smeedden.

Het zijn historische foto’s, maar in zekere zin betekenen ze ook een nederlaag voor de fotograaf. Salomon werd betrapt, en in Le Bistroquet liet Theo Meijer zich voor Wiegels karretje spannen, die hem had getipt over het etentje waarbij de PvdA buitenspel gezet zou worden. In beide foto’s is de fotograaf nadrukkelijk aanwezig. Ja, de spanning tussen de mannen op de foto en de man die de foto maakt, maakt die foto.

Foto Jack Dwarswaard

Een jaar eerder maakte Salomon in Den Haag een andere historische foto, toen hij ver na middernacht ongemerkt de ruimte binnenglipte waar Europese ministers vergaderden over details van Duitse herstelbetalingen na de Eerste Wereldoorlog. Salomon gebruikte een kleine Ermanox-platencamera, die hij soms ook in een bolhoed verborg en die als unieke eigenschap had dat je er ook bij weinig licht, dus zonder flits, mee kon fotograferen. Voor hem werd de term candid camera bedacht (door het tijdschrift London Graphic). Hij trof de diplomaten in Den Haag na een lange dag vergaderen, met dichte ogen achteroverhangend in hun stoel, onderkinnen leunend op vadermoorders, lege glazen op tafel. Niemand in die kamer is zich bewust van de fotograaf, in hun volmaakte ontspanning vormen ze een bloedspannend tableau.

Dit stukje bij het thema ‘Nederland ontspant’ schrijf ik voordat ik de inzendingen voor deze aflevering van de NRC-fotowedstrijd heb gezien. Ik gok dat de helft bij ‘ontspanning’ denkt aan luieren in vrije tijd en de andere helft juist aan inspanning: het soort intensieve activiteiten waaraan je je kunt overgeven als er officieel niets van je verwacht wordt, maar die je dan helemaal voor jezelf doet. Zeg: kitesurfen of een boek lezen. Volmaakte ontspanning: opgaan in iets zonder dat de buitenwereld je iets kan schelen.

Foto Lynda Molenaar
Foto Randy Fokke

Zo’n moment vangen is voor fotografen als Erich Salomon, die hun onderwerp besluipen, een kwestie van geluk, en van blijven proberen. Maar wat moet je als portretfotograaf? Hoe kun je een ontspannen portret van iemand in een natuurlijke houding maken terwijl de camera juist voor spanning en kunstmatigheid zorgt?

„Ik vond het onbevredigend dat het vaak zulke geposeerde portretten waren”, heeft Rineke Dijkstra eens verteld over de jaren dat ze voor verschillende bladen (en NRC) werkte. „Het viel me op dat mensen zich pas ontspanden, anders gingen kijken en hun pose loslieten, wanneer ik bijvoorbeeld een filmpje verwisselde. Die natuurlijke pose, dat was precies waar ik naar op zoek was.”

Dijkstra leerde die ‘paradox van de ontspannen pose’ op te lossen, vertelde ze in NRC. „Dan zeg ik, terwijl ik mijn camera installeer: ga maar vast lekker op die bank zitten. Op een gegeven moment gaan ze toch een houding zoeken die lekker zit. Dan ontspannen ze zich. En dan druk ik af.”

Ook fijn om te weten: het knopje op de camera om mee af te drukken heet ‘de ontspanner’. Zo ontspannen fotograaf en model zich op hetzelfde moment.

Foto Simone Klingers