‘Al die momenten die voortduren in de tijd’

Rutger Hauer (1944-2019) Rutger Hauer kwam als ridder Floris de filmgeschiedenis binnengalopperen. Hij was een van de meest productieve en internationaal succesvolle filmsterren uit de Nederlandse filmgeschiedenis.

Anefo

Hij heeft dingen gezien die de meeste mensen niet zullen geloven. Dat zijn de beroemde openingswoorden van Rutger Hauers ‘Tears in rain’-toespraak uit de originele versie van Ridley Scotts in 2019 gesitueerde sciencefictionklassieker Blade Runner (1982). Het was een tekst die hij grotendeels zelf schreef, en die in de visionaire woorden van een stervende androïde de tijdelijkheid en de eindigheid van het leven en de mens recapituleert.

Bekijk ook een In Beeld van Rutger Hauer door de jaren heen

Met zijn blonder dan blonde haar en zijn blauwer dan blauwe ogen speelde hij in Blade Runner bovendien een hyperversie van zichzelf. Maar die woorden vatten in retrospectief ook een veelbewogen acteerleven samen. De op vrijdag 19 juli in zijn woonplaats Beetsterzwaag overleden Hauer speelde in onvoorstelbaar veel films. Hij reisde naar de toekomst en het verleden, naar fantasiewerelden en echt gebeurde geschiedenissen. En daarmee was hij een van de meest productieve en internationaal succesvolle filmsterren uit de Nederlandse filmgeschiedenis. Hij won twee oeuvre-Gouden Kalveren en als eerste Nederlander een Golden Globe voor zijn rol als Russisch-Joodse verzetsleider in Escape from Sobibor (1987).

Hauer laat een dochter en echtgenote Ineke Hauer-Ten Cate na, de liefde van zijn leven met wie hij vijftig jaar samen was.

Je kunt de carrière van de op 23 januari 1944 in een acteergezin in Breukelen geboren Rutger Oelsen Hauer op vele manieren samenvatten. Voor Nederland was hij natuurlijk het alter ego en de mannelijke muze van regisseur Paul Verhoeven. Samen zouden ze na zijn doorbraakrol in televisieserie Floris (1969), waarin hij een middeleeuwse ridder-avonturier speelde, nog vijf speelfilms maken.

Met de Jan Wolkers-verfilming Turks fruit (1973) zetten ze de seksuele revolutie in beweging. Het verhaal van de onstuimige liefde tussen kunstenaar Eric en de stervende Olga was tevens het debuut van actrice Monique van de Ven. Turks fruit is nog steeds de bestbezochte Nederlandse speelfilm aller tijden. Verhoeven en Hauer gaven ook de Tweede Wereldoorlog z’n definitieve filmgezicht in avonturenfilm Soldaat van Oranje (1977), gebaseerd op de memoires van de door Hauer gespeelde Engelandvaarder Erik Hazelhoff Roelfzema.

In 2008 hield Hauer voor NRC een dagboek bij: ‘Ik ben dat jongetje in het circus’

Toen Verhoeven zijn geluk in Hollywood ging beproeven met Flesh + Blood (1985) was Hauer de oceaan al overgestoken. Hij zou zich lange tijd in de VS vestigen, maar later in zijn leven ook weer bijdragen aan de Nederlandse film leveren, zoals bijvoorbeeld in De Heineken ontvoering (2011) en Michiel de Ruyter (2015). Zijn Amerikaanse debuut maakte hij als terrorist in het Sylvester Stallone-vehikel Nighthawks (1981). Het bloederige en broeierige Flesh + Blood was gebaseerd op ongebruikte ideeën voor Floris, en zou de laatste samenwerking van het tweetal Hauer-Verhoeven worden. Die was lang niet altijd harmonieus, maar toch kon Verhoeven zich daarna eigenlijk nooit een film zonder Hauer voorstellen. Tegen Het Parool zei hij dat Hauer voor hem was wat Marcello Mastroianni voor Federico Fellini was, en dat hij bij elke film eerst even dacht wat voor rol Hauer erin zou kunnen spelen.

En dan is er natuurlijk nog de Rutger Hauer van de B-films. Er is geen acteur die in zoveel belangwekkende films heeft gespeeld en tegelijkertijd zo’n onhandige hand van kiezen had. Hij speelde schurken en slechteriken bij de vleet, nazi’s en psychopaten, beroemde en fictieve, en hij was op z’n best als dat een beetje tongue-in-cheek kon.

Een favoriete rol is bijvoorbeeld het onder de radar gebleven Confessions of a Dangerous Mind (2002), onder regie van George Clooney waarin hij opeens even naast talkshowhost en zelfverklaard CIA-agent Chuck Barris als verlopen spion aan een Berlijnse bar zit. Voor dat soort zelfspotrollen kreeg hij met name in de tweede helft van zijn carrière de kans, toen een nieuwe generatie filmmakers hem herontdekte: bijvoorbeeld als vampiermeester en opperantagonist Lothos in de Buffy the Vampire Slayer-film (1992) of de perfide kardinaal in stripverfilming Sin City (2005).

Maar hij bespeelde het hele genre, van het geflopte, maar inmiddels tot cultfilm uitgegroeide The Hitcher (1986) waarin hij een moorddadige lifter was, Eureka (1983) van Nicolas Roeg, waarin hij een Franse playboy speelde die eruitzag als een jonge David Bowie, tot high class superheldenfilm Batman Begins (2005) van Christopher Nolan, waarin hij het gezicht van het corporate kwaad was.

In 2003 interviewde NRC Hauer over de natuurdocumentaire North America

En dan is er nog de Rutger Hauer van de onverwachte keuzes, zoals zijn alom geprezen vertolking van een alcoholist in de Joseph Roth-verfilming The Legend of the Holy Drinker (1988) van Ermanno Olmi, die in Venetië een Gouden Leeuw kreeg. Of de Hauer die opeens schilder Pieter Bruegel speelde die door zijn schilderij De kruisdraging rondwandelde in de multimediale film The Mill and The Cross (2011). Die onverschrokken genoeg was om alleen zijn stem te lenen aan Oogverblindend (2009) van filmrebel Cyrus Frisch, waarin hij in een telefoongesprek met Georgina Verbaan opbiecht als arts medeplichtig te zijn geweest aan de ‘verdwijningen’ onder het Videla-regime in Argentinië. Of die opeens de stem van een alleengebleven keuterboer insprak in de ontroerende virtual reality-documentaire De stoel van de laatste jaren (2017).

Of een van zijn laatste optredens in Jacques Audiards melancholieke western The Sisters Brothers (2018), waarin hij alleen nog maar een schim was achter een raam. En daarna al dood. Maar hij heeft dingen gezien. Met het oog van zijn verbeelding. Dingen die de meeste mensen alleen maar in films kunnen zien. „Momenten die”, zoals zijn replicant Roy Batty zegt, „verloren zijn in de tijd, zoals tranen in de regen.” Maar die nu voor eeuwig voortleven in het bioscoopdonker.

Correctie (13 augustus 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond abusievelijk vermeld dat Rutger Hauer twee kinderen naliet. Dat klopt niet, Hauer had één dochter. Dat is hierboven aangepast.