Opinie

Johnson miskent wat Churchill wist: de eilandnatie kan het niet alleen

Verenigd Koninkrijk Boris Johnson houdt er een aantal misvattingen op na over de Britse geschiedenis, schrijft . Juist toen de Britten zich van het continent afzonderden, kwamen ze in het nauw.

De nieuwe Britse premier Boris Johnson mag graag verwijzen naar de glorieuze geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk. Maar Johnsons beeld strookt niet helemaal met de werkelijkheid, en dat zou wel eens grote gevolgen kunnen hebben. De drie grootste misvattingen betreffen het idee van Britse onverstoorbaarheid, het eilandgevoel en de ‘Global Britain’-ideologie.

Winston Churchill is de grote held van Boris Johnson. Hij schreef er de bestseller De Churchill Factor over en wie tussen de regels door leest, kan zich niet onttrekken aan de gedachte dat Johnson zichzelf op onbewaakte ogenblikken de Churchill van zijn tijd waant. De oorlogspremier werd in 2002 in een tv-programma verkozen tot de grootste Brit aller tijden: gewapend met bolhoed, bolknak en vastberadenheid wist hij de Britten door de Tweede Wereldoorlog te slepen. Het heersende beeld wordt samengevat door recente films als Dunkirk en Darkest Hour: de Britten ontkwamen ondanks de onbetrouwbare Fransen ternauwernood aan de Duitse oorlogsmachine en hielden daarna als enige dapper stand tegen de dreiging van een door de Duitsers gedomineerd Europa.

Voor Brexiteers als Johnson is het een dankbare metafoor. Hoewel economen groot onheil voorspellen, beroepen die hard-voorstanders van de Brexit zich op de geest van Churchill. Dapper standhouden is het devies: na No Deal met dictator Hitler nu ook No Deal met de almachtige EU.

En als dat in het ergste geval leidt tot grote tekorten, dan is daar altijd nog de fameuze Blitz spirit. De Britten lieten zich immers ook niet klein krijgen door Duitse bommen. Keep Calm and Carry On, aldus de beroemde propagandaposter. Sterker nog, alle tegenslagen ontlokten een ongekende nationale solidariteit.

Helaas voor Johnson en de zijnen hebben historici die mythe inmiddels doorgeprikt. De Britten gingen vooral door met hun leven omdat ze simpelweg niet anders konden. Ook tijdens de oorlog werd geklaagd en gestaakt. Tekenend is dat bijna alle 2.500.000 gedrukte Keep Calm-posters op de plank bleven liggen en nog tijdens de oorlog in de papiermolen verdwenen. De glorietijd van de slogan begon pas in 2000.

Lees ook: Boris Johnson verkozen als leider Tories, vanaf woensdag is hij premier

Boris Johnson moet maar hopen dat de Britten kalm blijven, wanneer een No Deal-Brexit leidt tot lege schappen in de supermarkten, lange files bij pompstations en geannuleerde ziekenhuisafspraken. Hij zal dan waarschijnlijk al zijn retorische gaven nodig hebben om daadwerkelijk de 21e-eeuwse Churchill te worden.

Verbonden met vasteland

Churchill was ook degene die in juni 1940 na het echec van Duinkerken in zijn beroemde ‘We shall fight on the beaches’-toespraak de bevrijding van Europa als einddoel benadrukte. Hij wist namelijk maar al te goed dat het wel en wee van het Verenigd Koninkrijk al eeuwenlang onlosmakelijk verbonden was met het Europese vasteland. In werkelijkheid is het eiland minder afgezonderd van het vasteland dan veel Britten, Johnson incluis, vaak denken.

Allianties vormen een constante in de Britse geschiedenis. De Engelsen claimen trots dat Willem de Veroveraar in 1066 de laatste was die Groot-Brittannië wist te veroveren. Dat is vooral te danken aan de grote Engelse bemoeienis met het Europese vasteland. Om te voorkomen dat een Europese mogendheid machtig genoeg werd om zich te kunnen wijden aan een invasie van Groot-Brittannië, stortten de Engelsen zich in wisselende coalities in een schier eindeloze reeks oorlogen.

Dat leidde tot verhitte discussies in het Britse Lagerhuis. Er waren vanaf het begin parlementariërs die vonden dat het Verenigd Koninkrijk zich terug moest trekken achter de houten – en later stalen – ‘muren’ van de Royal Navy en Europa aan haar lot over moest laten. De voorstanders van inmenging in Europese zaken trokken meestal aan het langste eind, want juist op die momenten dat de Britten zich daadwerkelijk afkeerden van Europa kwamen ze in het nauw. De eilandnatie kon het simpelweg niet in zijn eentje. Johnson lijkt die les van zijn grote held te vergeten.

Opnieuw een wereldrijk?

Wellicht de grootste misvatting van de blonde premier betreft het Britse Empire. Dat omvatte op het hoogtepunt in 1920 een kwart van het landoppervlak van de aardbol. Maar na de Tweede Wereldoorlog moesten de Britten in een paar decennia afscheid nemen van hun gekoesterde status als grootmacht. Fanatieke Brexiteers dromen van een Global Britain dat opnieuw trots een eigen koers vaart in de wijde wereld. Bevrijd uit de EU kan het optimaal profiteren van vrijhandel met de landen die ooit deel uitmaakten van de Britse invloedssfeer, inclusief de Verenigde Staten, zo menen ze.

De meeste van die landen zitten echter helemaal niet te wachten op een hechtere band met de Britten. Protectionisme is in de mode en de door Johnson vaak aangehaalde regels van de Wereldhandelsorganisatie staan sterk onder druk. Het is een interessante tijd om solo te gaan zeilen met Global Britain.

De economische realiteit is dat de handel met de EU voor het Verenigd Koninkrijk belangrijker is dan de handel met wat Brexiteers ook wel de Anglosfeer noemen. Geen wonder, want de handel met Europa is al sinds de vroegste geschiedenis van levensbelang voor de Britse eilanden. Zelfs tijdens de hoogtijdagen van het Britse Rijk was dat slechts goed voor een derde van alle handel die het Verenigd Koninkrijk dreef. Dat zal je niet gauw uit de mond van Boris Johnson horen.

Luister ook naar drie NRC-podcasts over geschiedenis en toekomst van het Britse eilandgevoel en de relatie met Europa

Alleen direct na de Tweede Wereldoorlog was dat door alle verwoestingen kortstondig anders. Daarom zetten de Britten op dat moment hun geld liever op handel met wat er nog resteerde van hun koloniale rijk. Toen hun economie krakend en piepend tot stilstand was gekomen, klopten de Britten alsnog aan bij de Europese Gemeenschappen.

De rest is geschiedenis. Boris Johnson lijkt aan te sturen op een herhaling, ‘whatever the cost may be’, om nog eens de door hem zo geliefde Churchill te citeren. Johnson heeft veel minder op met Karl Marx, maar die zei ooit dat de geschiedenis zich eerst als tragedie en dan als farce herhaalt. Dan kunnen de Britten die Blitz spirit nog wel eens goed gaan gebruiken.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.