Hoe kun je de hitte het beste doorstaan? En elf andere vragen

Hitte De komende dagen wordt extreme hitte in Nederland verwacht. Welke maatregelen kun je nemen? En 11 andere vragen.

Strandgangers in Noordwijk aan Zee
Strandgangers in Noordwijk aan Zee Foto Robin Utrecht/ANP

1Komt er een hittegolf?

Er is sprake van extreme hitte en het KNMI heeft vanaf dinsdag om die reden code oranje afgegeven. Maar of er officieel sprake zal zijn van een hittegolf, staat nog te bezien. De term hittegolf wordt gebruikt voor een opeenvolging van minimaal vijf zomerse dagen met een temperatuur van 25,0 graden Celsius of hoger in De Bilt, waarvan minimaal drie tropische dagen van 30 graden of meer. Dat laatste gaat lukken; dinsdag, woensdag en donderdag loopt de temperatuur op tot boven de 30 graden. Het grootste deel van het land telt volgens het KNMI gewoonlijk twee tot vijf tropische dagen per jaar. Het grootste aantal tropische dagen werd in 1947 gemeten; toen waren er 27 in Maastricht. Maar of we nu vijf zomerse dagen achtereen halen? Maandag was het al warmer dan 25 graden en dat zal dinsdag, woensdag en donderdag niet anders zijn. Over vrijdag twijfelt het KNMI nog licht; de verwachting is dat zaterdag een westelijke stroming koelere lucht aan land brengt, maar er is een kleine kans dat die stroming vrijdag al arriveert. In dat geval heeft de hitte een dag te kort geduurd om van een officiële hittegolf te spreken.

Tot de verbeelding spreekt nog iets anders; er is een behoorlijke kans dat donderdag het all time weerrecord voor Nederland wordt gebroken; dat staat al bijna 75 jaar op naam van het Gelderse Warnsveld. Daar werd het in 1944 38,6 graden. De verwachtingen gaan nu uit van zo’n 39 graden op donderdag, en heel misschien wordt ergens in Nederland de 40 graden aangetikt.

Volg het laatste nieuws over de hitte in ons hitteblog.

2 Wat houdt het hitteplan in?

Het RIVM heeft dinsdagochtend het zogenoemde hitteplan geactiveerd voor het gehele land. Dat gebeurt wanneer het vier dagen op rij 27 graden Celsius of warmer wordt, en wanneer bovendien de nachten niet koel zijn, en de luchtvochtigheid hoog is, wat benauwdheid tot gevolg kan hebben. Het hitteplan geldt als een waarschuwing voor de risico’s en een oproep om extra op elkaar te letten. Kwetsbaar voor uitdroging en oververhitting zijn vooral ouderen, chronisch zieken, mensen met overgewicht, mensen in een sociaal isolement en kinderen. Lokale partijen zoals GGD’s en gemeenten worden geacht deze groepen in de gaten te houden. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd ziet toe op de naleving van het hitteprotocol. Bij signalen dat dit protocol niet wordt nageleefd kan de inspectie het nemen van maatregelen afdwingen. De belangrijkste tips: drink voldoende; bescherm je tegen de zon; beperk lichamelijke inspanning ’s middags en houd de woning koel.

3 Is de hitte een gevolg van klimaatverandering?

Wetenschappers durfden vroeger niet zo goed van trends te spreken omdat die in de grillige weersgrafieken vaak moeilijk te ontdekken waren. Maar dat is aan het veranderen. „De effecten van klimaatverandering worden duidelijker zichtbaar”, zei Geert Jan van Oldenborgh, klimaatwetenschapper bij het KNMI, vorig jaar in NRC, na een langdurige hittegolf. „Klimaatverandering is van iets heel abstracts veranderd in iets tastbaars.”

Voor zijn klimaatscenario’s kijkt het KNMI onder meer naar de terugkeertijd van bepaalde extremen. Hoelang je bijvoorbeeld moet wachten voordat een temperatuur van 30 graden Celsius zich opnieuw voordoet? De terugkeertijd voor zo’n tropische dag is in Nederland nu zelden langer dan één à twee jaar. De terugkeertijd voor een temperatuur boven de 35 graden is nu ongeveer tien jaar, veel langer dan bijvoorbeeld in Bordeaux.

Maar die terugkeertijd van zo’n extreme temperatuur wordt korter. Het KNMI schrijft op zijn website: „Nederlanders die nu voor het weer naar Bordeaux afreizen kunnen in de toekomst wellicht vakantie vieren in eigen land.”

4 Hoe staat het met de droogte?

De droogte is groot, maar met name in het oosten en zuiden van het land, op de hoge zandgronden, waar men afhankelijk is van regen- en grondwater en er geen mogelijkheid bestaat water van elders aan te voeren. Grote problemen bij het voldoen aan de vraag naar water zijn nog niet gemeld. De grote rivieren Rijn en Maas voeren iets minder water aan dan gemiddeld, maar die aanvoer ligt nog altijd ruim boven een kritische grens die Rijkswaterstaat hanteert om maatregelen te nemen. De grondwaterstanden zijn aan de lage kant, deels als een gevolg van de droogte vorig jaar. Om die reden gelden in veel waterschappen in het oosten en zuiden van Nederland verboden om water uit beken, sloten en vijvers te halen. In sommige gevallen is het ook verboden grondwater op te pompen, met name in en rondom natuurgebieden. De natuur heeft in het oosten van Nederland zwaar te lijden onder de droogte. Verschillende plant- en diersoorten zijn, mede door de droogte vorig jaar, niet meer waargenomen.

Lees ook: Nog even en je waant je hier in Zuid-Frankrijk

5 Is zwemmen veilig?

Rijkswaterstaat en de waterschappen waarschuwen voor blauwalg in natuurlijke wateren bij aanhoudende hitte. Ook is het verboden te zwemmen in grote rivieren, en van bruggen af te springen. Dat is simpelweg gevaarlijk, meldt Rijkswaterstaat. Veilige plekken staan op www.zwemwater.nl.

Zwemmen in open water is risicovol. Vorig jaar verdronken 112 inwoners van Nederland, vooral in open water. Het warme weer is niet de enige reden voor de stijging.

6 Welke maatregelen kun je zelf nemen om de hitte goed te doorstaan?

Het voornaamste is om voldoende te drinken, bij deze hitte twee liter per dag. Door een verhoogde transpiratie verlies je meer vocht, en het is belangrijk om dat weer aan te vullen. Ouderen kunnen minder goed transpireren, waardoor zij de warmte minder goed kunnen afvoeren. Juist voor hen is het belangrijk goed te blijven drinken. Omdat ook de dorstprikkel bij hen minder sterk is, ligt uitdroging op de loer.

Sporten of zware lichamelijke inspanning is af te raden op het heetst van de dag. Het beste is om in de schaduw te blijven en het huis koel te houden door de instraling van zon te beperken (gordijnen dicht, zonwering omlaag) en ramen niet wijd open te zetten. Als het ’s avonds afkoelt, kunnen de ramen juist wel open om de temperatuur in huis omlaag te brengen.

Bij een ventilator gaan zitten of een koude, natte doek in de nek kan verlichting geven. Wees voorzichtig met het drinken van alcohol.

Lees ook: Zet een fles bevroren water bij de ventilator en ga niet eindeloos pootjebaden

7 Overlijden er in Nederland meer mensen tijdens een hittegolf?

Ja, op dagen met tropische temperaturen overlijden er inderdaad meer mensen. Het Centraal Bureau voor de Statistiek rapporteerde vorige zomer dat er tijdens twee hittegolven in 2018 ongeveer honderd mensen per week meer overleden. Die hittegolven kwamen kort op elkaar, van 15 juli tot en met 27 juli, en van 29 juli tot en met 7 augustus.

In eerdere jaren was die ‘oversterfte’ tijdens een hittegolf nog fors groter. De lange hittegolf van 2006 bijvoorbeeld, die zestien dagen aanhield, telde wel bijna vierhonderd doden meer per week dan normaal in een gemiddelde zomerweek.

Dat de sterfte tijdens de tropische weken van 2018 niet uitzonderlijk steeg, verklaart het CBS uit „meer bewustwording van wat te doen bij een hittegolf”, maar ook uit de lange koude periode met griep in het voorjaar van 2018. Daardoor overleden al veel mensen met een zwakke gezondheid voortijdig. Overigens ligt de wintersterfte in Nederland ieder jaar gemiddeld boven het niveau van de zomersterfte.

8 Wanneer is het te heet op de werkplek?

Volgens de Arbowet mag „de temperatuur op de arbeidsplaats geen schade aan de gezondheid van werknemers [veroorzaken].” Maar wanneer is het zo heet op je werkplek, dat het schadelijk is voor je gezondheid? Dat is lastig te bepalen, en daar zegt de wet dan ook niets over. Maximumtemperaturen worden bijvoorbeeld niet genoemd. Of hitte ongezond is, hangt namelijk van allerlei factoren af, meldt het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid – de luchtvochtigheid, de mate van inspanning, verplichte werkkleding, de aanwezigheid van wind (al dan niet door een ventilator). En dan is er ook nog je persoonlijke gezondheid: iemand met overgewicht of een longaandoening zal sneller last hebben van de hitte. In sectoren als de (wegen)bouw en de agrarische sector zijn er overigens wel concrete regels vastgelegd in cao’s. In de arbeidsovereenkomst voor dakdekkers is bijvoorbeeld sprake van een ‘hitteverlet’. Is het te heet op het dak, dan mogen werknemers in overleg met hun leidinggevenden stoppen met werken. Ze krijgen dan gewoon doorbetaald.

9 Kan je je werkgever erop aanspreken als het te heet wordt?

Wél staat in de wet dat werkgevers gezondheidsrisico’s moeten voorkomen door „persoonlijke beschermingsmiddelen” ter beschikking te stellen. Water, airconditioning, zonnewering, langere pauzes. In een uiterst geval: een kortere werkdag. Je kunt je werkgever er dus absoluut op aanspreken als er niets geregeld is bij extreme hitte. Het werk uit protest stilleggen mag alleen als er een direct gevaar voor de gezondheid dreigt, maar de werkgever daar níéts aan doet – ook niet wanneer je aangeeft het te zwaar te hebben. Hoe zo’n direct gevaar eruitziet, wordt ook hier alleen niet gedefinieerd. De ‘Hittestress Calculator’ van vakbond FNV of ‘Hitte-Index App’ van CNV kunnen een indicatie geven van wat te heet is. Dat zijn online tests die factoren als luchtvochtigheid en inspanning meenemen, en vervolgens een inschatting van de gezondheidsrisico’s maken. Is de uitkomst daarvan alarmerend, dan kun je een klacht indienen bij de Inspectie SZW. Maar voordat je het werk stillegt, en daarmee een arbeidsconflict riskeert, is het wel verstandig een deskundige de situatie te laten beoordelen, meldt FNV.

Lees ook: Hier moet je werkgever zich aan houden als het warm is

10 Hoe gaat het met de verkoop van airco’s?

Uit een rondgang in juni bij installateurs bleek: goed. Behoorlijk goed, zelfs. Voor Daikin, met 87 medewerkers een van de grotere leveranciers van airconditioning-systemen in Nederland, betekende de winter voorheen bijvoorbeeld een rustige periode, maar „nu liepen de aanvragen gewoon door”, zegt marketingmedewerker Alfred Dekker. Een duidelijk „na-ijleffect” van de vorige hete zomer, denkt hij. „Vooral van bedrijven hoorden we het afgelopen jaar: ‘Als dit ons nog een keer te wachten staat, dan kunnen we een volgende keer maar beter goed voorbereid zijn.’”

Maar ook bij consumenten thuis kwamen de installateurs van Daikin het afgelopen jaar vaker. Dat was weliswaar nog steeds bij mensen die net iets meer te besteden hadden, maar „zeker niet meer alleen in de villawijken”. En dat was vóór de hete zomer van 2018 nog wel meer regel dan uitzondering. Al is de stijgende verkoop volgens Joop Hoogkamer, bestuurslid van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Koude, ook te danken aan de dalende prijzen van airconditioningsystemen. „Het aanbod stijgt, en daarmee worden zulke systemen ook toegankelijker voor consumenten. Maar een hittegolf is natuurlijk wel dé aanleiding om er eens over na te denken.”

11 Hoe heet wordt het in omliggende landen?

De grootste hitte wordt deze week verwacht in Spanje, Frankrijk en Noord- en Midden-Italië. In Italië zijn veel vrijwilligers actief om ouderen te helpen en hebben veel regio’s, die over de gezondheidszorg gaan, ziekenhuizen en andere medische opvangcentra in licht verhoogde staat van alertheid gebracht. Het ministerie van Gezondheid in Rome publiceert iedere dag een online bulletin over weeralarms in de belangrijkste Italiaanse steden.

Mensen zwemmen in een tot zwembad omgebouwde bus in het Franse Gosnay, in de buurt van Lens. Het is een kunstwerk van de Franse kunstenaar Benedetto Bufalino

Foto Pascal Rossignol

Frankrijk is het minst gewend aan de recordtemperaturen, en de schok van 2003, toen zo’n 15.000 mensen stierven na een lange hittegolf, ligt nog vers in het geheugen. Na de hittegolf van vorige maand, toen in Frankrijk voor het eerst de temperatuur boven de 46 graden steeg, worden nieuwe records verwacht. De overheid laat speciale radio- en tv-spotjes uitzenden hoe je om moet gaan met de hitte. In veel departementen is niveau 3 afgekondigd, het op een na hoogste alarmniveau.

In Parijs betekent dit dat naast de dertien stadsparken die ’s zomers al open blijven ’s nachts, vijf extra openluchtplaatsen heel de nacht toegankelijk blijven. De gemeente stelt water ter beschikking aan daklozen. Er komen extra, koele, opvangmogelijkheden voor daklozen. Mensen die op een lijst van kwetsbare personen staan worden iedere dag gebeld en kunnen terecht in gekoelde ruimtes op overheidskantoren. Via een speciale app, Extrema Paris, is een lijst te vinden van de koelste buitenplaatsen in de Franse hoofdstad. Daar kan je ook zien waar mistverstuivers en extra waterkranen zijn geïnstalleerd.

12 Wat kunnen steden doen tegen hitte?

In grote steden is het door motorisch verkeer, verwarmde gebouwen en andere warmtebronnen altijd enkele graden warmer dan op het platteland. Op hete zomerse dagen kan het temperatuurverschil nog verder oplopen doordat de air-conditioningsinstallaties dan op volle toeren draaien. Daar komt dan nog bij dat het ’s nachts minder afkoelt dan buiten de stad doordat de gebouwen en de wegen van steen en asfalt de overdag opgenomen hitte dan weer afstaan.

Een van de manieren om de zomerse hitte te bestrijden is gebouwen en wegen te voorzien van een koelende deklaag. Zo zijn in New York de afgelopen jaren veel met asfalt bedekte daken voorzien van een witte deklaag die het zonlicht en de warmte weerkaatst. Ook natuurlijke ventilatie kan het gebruik van airconditioning verminderen.

In Masdar City, de nieuwe woestijnstad in Abu Dhabi die door de Britse architect Norman Foster is ontworpen, worden veel gebouwen uitgerust met windtorens en andere verkoelende bouwelementen uit de traditionele Arabische architectuur. Groen brengt de meeste verkoeling; op hete zomerse dagen kan het temperatuurverschil tussen een park en de stenen omgeving oplopen tot vijf graden. Het dichtbebouwde tropische Singapore zette daarom al in 1967 een ‘garden city plan’ op. Dit nog altijd geldende plan heeft niet alleen geleid tot de aanleg van traditionele parken, maar, vooral het afgelopen decennium, ook tot vele ‘luchttuinen’, groene daken en gevels die zijn beplant met bomen en hangende vegetatie.

Het voorbeeld van Singapore is ook in Europa gevolgd. In Milaan werd in 2014 het ‘Bosco Verticale’ voltooid, twee door Stefano Boeri ontworpen woontorens waarvan elke woning een ‘hangende tuin’ met bomen en struiken heeft. In Nederland zijn nu niet alleen twee ‘verticale bossen’ (in Utrecht en Eindhoven) in aanbouw, maar is de hangende-tuinen-architectuur uitgegroeid tot een ware mode. Hiervan wordt het door MVRDV ontworpen woongebouw Valley, een pixelrots vol bomen en struiken op de Zuidas in Amsterdam een voorlopig hoogtepunt.