Britten leunen in Iran-conflict liever op Europa

Straat van Hormuz Na de inbeslagname door Iran van een Britse tanker wil Europa niet langer afzijdig blijven. Het Britse voorstel van een Europese vlootmacht lijkt aantrekkelijk.

Twee Iraanse speedboten cirkelen rond de Britse olietanker Stena Impero.
Twee Iraanse speedboten cirkelen rond de Britse olietanker Stena Impero. Foto Morteza Akhoondi/Tasnim News Agency/AP

Het voorstel van de Britten maandag om een eigen Europese vlootmacht naar de Straat van Hormuz te sturen ter bescherming van de commerciële scheepvaart oogt op het eerste gezicht aantrekkelijk. Aantrekkelijker in elk geval dan de internationale maritieme coalitie die de Verenigde Staten op dit moment proberen te smeden.

Nederland en andere Europese bondgenoten aarzelen immers zich achter de VS te scharen, omdat ze die deels verantwoordelijk houden voor het oplopen van de spanningen in de Golfregio. Het waren de VS die zich eenzijdig terugtrokken uit het internationale akkoord met Iran uit 2015, dat het Iraanse nucleaire programma aan banden legde in ruil voor verlichting van economische sancties. Europa zou liever de-escaleren en de relatieve rust in de relatie met Iran van de laatste jaren bewaren dan het beleid van de VS alsnog te legitimeren.

Maar nu Iran af en toe terugbijt, zoals eind vorige week met de inbeslagname van een Britse tanker, voelt Europa dat het niet langer aan de zijlijn kan blijven staan. Ook Europese belangen staan op het spel in de regio. Veel olie en vloeibaar gas voor Europa komt van hier, ook al gaat er nog veel meer naar Azië. China, Japan en India zijn echter nog terughoudender dan Europa met het zenden van de eigen marine. Zeven vragen over een gevoelig dossier.

1 Wat hebben de Britten voorgesteld en waarom?

De Britten hebben andere Europese landen verzocht om samen een ‘maritieme task force’ op te zetten in de Golf en de Straat van Hormuz. Daarover zijn nog gesprekken gaande, aldus Jeremy Hunt, de minister van Buitenlandse Zaken. Hoe de task force er precies uit zou moeten zien, is nog onduidelijk. Afgelopen vrijdag nam de Iraanse Revolutionaire Garde een tanker in beslag die onder Britse vlag voer. Dat leek een reactie op het in beslag nemen van een Iraanse supertanker bij Gibraltar twee weken eerder door de Britten. De twee partijen beschuldigen elkaar ervan het zeerecht niet te respecteren.

Het Verenigd Koninkrijk wil in deze zaak niet militair leunen op de Verenigde Staten, omdat beide landen het oneens zijn over het internationale nucleaire akkoord uit 2015. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo had de Britten bovendien laten weten dat ze zelf maar voor de veiligheid van hun schepen moesten zorgen. Terwijl de VS zich vorig jaar eenzijdig hebben teruggetrokken, ziet het VK – net als de meeste andere Europese landen - deze deal liever in een of andere vorm voortleven.

2 Welke landen doen naar verwachting mee?

Het is nog niet duidelijk welke landen op Hunts voorstel ingaan. Zijn Duitse collega, Heiko Maas, sprak steun uit voor het idee maar drong ook aan op de-escalatie. Het Spaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zei het plan te bezien „in het licht van onze solidariteit met het VK”. Hunt zei maandag in het Lagerhuis te hebben gesproken met Frankrijk, Duitsland, Italië, Finland, Spanje en Denemarken. Ook Nederland is benaderd, bevestigde het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag. Daarnaast heeft Hunt overleg gevoerd met de Verenigde Staten en Oman.

3Stel dat Nederland en andere landen ja zeggen op dit verzoek: onder welk mandaat zou dat gebeuren?

In Nederland is dit sinds de oorlog in Irak, en het onderzoek naar de voorgeschiedenis van die interventie door de Commissie Davids, een belangrijke vraag. Nederland wil tegenwoordig eigenlijk alleen nog maar aan missies meedoen met een duidelijk mandaat. Ook andere landen achten dit van belang.

Het Handvest van de Verenigde Naties (VN) verbiedt geweld tussen staten. Hierop zijn twee uitzonderingen: de wapens mogen wel worden getrokken als er een VN-mandaat ligt of in geval van zelfverdediging. Volgens de Belgische hoogleraar Internationaal Recht Jan Wouters zouden de Britten zich op dat laatste kunnen beroepen. „Alleen veronderstelt dat dan wel meteen dat er een gewapend conflict is.” Oftewel: het zou de sfeer alleen maar verder verpesten en escalerend werken. Op een vervelend moment ook nog eens, met overgangsperiodes in het VK (nieuwe premier) en in de EU (nieuwe leiding).

Wouters, verbonden aan de KU Leuven, vindt het veelzeggend dat Hunt maandagavond bij de uiteenzetting van zijn plannen de VN-route dan ook nadrukkelijk buiten beschouwing liet. Pogingen om een VN-mandaat te krijgen zouden vrijwel zeker op een veto van andere landen stuiten.

Minstens zo veelzeggend: Hunts typering van de Iraanse acties als „staatspiraterij”. Dat woordgebruik laat volgens Wouters zien wat de Britten voor ogen hebben: een missie zoals die voor de kust van Somalië, waar de EU koopvaardijschepen beschermt tegen piraterij.

Alles wat je moet weten over de Straat van Hormuz

Bij Somalië opereert de EU met een „vrij solide” volkenrechtelijk mandaat: er ligt een VN-resolutie. Die gaat overigens niet zozeer over piraterij, maar over het veiligstellen van voedselhulp aan Somalië. Dat de operatie een VN-mandaat heeft gekregen, heeft vooral daar mee te maken en de strijd tegen piraterij „is daarvan afgeleid”, zegt Wouters. Volgens de hoogleraar is die logica in het geval van Iran moeilijk te reproduceren. „Het gaat nu niet om humanitaire voedselleveringen, maar om het beschermen van olietransporten.” Met piraterij worden binnen de VN specifiek handelingen van private, niet-statelijke actoren bedoeld.

‘Staatspiraterij’ is een volkenrechtelijk novum. Dat de Britten die link maken, snapt Wouters wel. „Ze hopen hiermee de EU makkelijker aan boord te krijgen en zelf hebben ze de capaciteit niet meer om al die schepen te beschermen.” Gaat het werken? „Het zal moeilijk zijn”, denkt Wouters. „Eerst zeggen ze dat ze van die vermaledijde EU af willen, nu vragen ze opeens om solidariteit.” Militair-strategisch zijn de risico’s bij Iran ook groter dan bij Somalië. „Dit is wel wat anders dan wat piraten in de Golf van Aden.”

4 Wat hebben Nederland en andere bondgenoten beschikbaar aan materieel?

De marines van veel Europese landen zijn weliswaar flink uitgekleed vanwege bezuinigingen de afgelopen jaren, maar ze hebben nog voldoende materieel om een missie op te tuigen, als de verschillende Europese regeringen daar toestemming voor geven.

Nederland denkt na over het leveren van ten minste één fregat. Dat kan een M-fregat zijn, een multipurpose-fregat, dat goed is voor oppervlakteoorlogsvoering op zee en onderzeebootbestrijding. Daar heeft Nederland er twee van. Of een luchtverdedigings- en commandofregat (LCF), geschikt voor luchtverdedigingstaken, waar Nederland er vier van heeft.

Het kabinet beslist formeel pas op zijn vroegst half augustus of Nederland een bijdrage levert, op basis van een militair advies – en dat hangt ook af van wat er beschikbaar is, welke schepen inzetgereed zijn. Dat is informatie waarover de Tweede Kamer alleen vertrouwelijk geïnformeerd wordt.

Toch ligt voor Christ Klep, militair historicus, „nu al vast dat Nederland gewoon gaat meedoen”. Hij verwacht met een LCF, „omdat dit type fregat beschikt over een modern radarsysteem dat ook helemaal is ingebed in het radarsysteem van andere NAVO-landen. Het is wel handig dat je op een schip precies weet wat het schip naast je precies doet en kan.”

Ook verwacht Klep dat een Europese missie zal worden uitgevoerd in NAVO-verband, al zou dat de afstand van de VS juist weer verkleinen. In dat geval „ligt het voor de hand dat de Britten hoog in de commando-structuur komen. Zij trekken de zaak nu politiek en willen graag laten zien dat ze een maritieme natie zijn.”

Volgens de historicus zullen de NAVO-bondgenoten het prima vinden dat de Britten het voortouw nemen. „De handigste manier is dat zij bijvoorbeeld drie fregatten leveren, dan ligt het ook voor de hand dat zij de leiding krijgen.” Ook de Amerikanen doen wellicht mee.

„Met zo’n vlootmacht kun je de Iraanse provocaties prima aan”, denkt Klep. „Denk aan een Iraanse boot die snel op je af komt varen en dan weer omdraait. Marineschepen kunnen dat soort Iraanse bootjes makkelijk lek schieten. Dat de Britten dat nog niet hebben gedaan, is vooral omdat ze niet willen escaleren.”

5 Is Europa in staat dit zelfstandig zonder veel Amerikaanse hulp te doen en valt er eventueel met de Golfstaten samen te werken?

Als de Europeanen op eigen houtje willen opereren om distantie van de VS te bewaren, zullen ze een grote inspanning moeten leveren. Hunts verzoek komt op een moment dat er forse kritiek is op de staat van de Britse marine. Zo noemde Alan West, een oud-bevelhebber, het tekort aan schepen bij de Royal Navy maandag in The Guardian „schandelijk”. Ook de politiek verantwoordelijken, zoals staatssecretaris voor Defensie Tobias Elwood, hebben al toegegeven dat het VK in zijn eentje niet in staat is de Britse koopvaardij in de Straat van Hormuz op dit moment afdoende te beschermen.

Een eerdere militaire missie, waarbij Europese landen het initiatief namen, stemde eveneens weinig hoopvol. In 2011 liepen de Britten en Fransen voorop bij een militaire interventie in Libië ter ondersteuning van het verzet tegen kolonel Gaddafi. Maar ze bleken toch niet in staat om zonder het enorme militaire apparaat van de VS een grote vuist te maken. Het waren Amerikaanse raketten die de Libische luchtverdediging uitschakelden, zodat de Europese vliegtuigen vrij spel kregen. De Britten en de Fransen bleken het bovendien niet te kunnen stellen zonder de Amerikaanse tankvliegtuigen.

6 Hoe zal Iran reageren?

Iran heeft geprikkeld gereageerd op de plannen voor een nieuwe Europese coalitie. „We hebben een kustlijn van 1500 mijl aan de Golf van Perzië. Het zijn onze wateren en wij zullen die beschermen”, twitterde minister van Buitenlandse Zaken Javad Zarif dinsdag. Ook vicepresident Eshaq Jahangiri deed een duit in het zakje: „Het is niet nodig een coalitie te smeden want dit soort coalities en de aanwezigheid van buitenlanders in de regio scheppen op zichzelf onveiligheid”, zei hij tegenover Iraanse media.

Iran ziet zichzelf niet als een gevaar voor de scheepvaart. Integendeel, betoogde president Rohani dinsdag: „Gedurende de hele geschiedenis is Iran de voornaamste bewaker geweest van de veiligheid en de vrijheid van scheepvaart in de Perzische Golf, de Straat van Hormuz en de Golf van Oman en dat zal het blijven”. Het land lijkt niet uit op een grote gewapende confrontatie met de VS, laat staan met de Europese staten, die juist willen vasthouden aan het internationale nucleaire akkoord. De ervaring van de laatste weken leert echter dat Iran niet aarzelt op te treden als het vindt dat zijn tegenstanders over de schreef gaan. Rohani kondigde dinsdag een nieuwe bijeenkomst in Wenen aan, waarbij de ondertekenaars van het nucleaire verdrag – minus de VS- een poging zullen doen het akkoord alsnog te redden.

7 Wat zijn de voordelen voor Europa om zelf zo’n macht op te zetten?

De grote angst van de EU is dat een door de Amerikanen geleide ‘beschermingsmissie’ snel zou kunnen overgaan in een meer offensieve operatie. Zo interpreteren de VS het begrip ‘zelfverdediging’ uit het VN-Handvest een stuk ruimer dan andere landen en is het Amerikaanse buitenlandbeleid onder president Trump een stuk grilliger geworden. De EU wil juist de-escaleren en redden wat er over is van de ‘Iran-deal’. Een eigen missie zou de EU wellicht iets meer controle geven over de situatie en de overlevingskansen van de Iran-deal vergroten.

Lees ook: Amerikaanse soldaten terug in het land van Bin Laden