Bevallen doe je maar ergens anders

Verloskunde Bevallen kan in steeds minder ziekenhuizen. Dat komt vooral door personeelstekort.

Een kind op de wereld zetten kan in steeds minder ziekenhuizen.
Een kind op de wereld zetten kan in steeds minder ziekenhuizen. Foto iStock

„Regel vervoer naar het ziekenhuis in Almere voor als je moet bevallen.” Verloskundige Linda de Haan had dat duidelijk gezegd tegen een zwangere jonge vrouw die ze begeleidde in de Waterwijk in Lelystad. Een buurvrouw beloofde haar uiteindelijk te brengen. Maar toen het zover was, zette de buurvrouw de vrouw met weeën op de trein. Ze haalde het ziekenhuis op tijd, maar het had ook anders kunnen lopen.

Lelystad is er nog niet aan gewend: vrouwen kunnen sinds oktober niet meer in het eigen ziekenhuis terecht voor een bevalling. Niet alleen daar, zo blijkt: er zijn maar liefst vijf afdelingen voor acute verloskunde minder dan begin 2018. Dat berekende het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) eerder deze maand.

Het RIVM telt 75 ziekenhuisafdelingen voor acute verloskunde, voor alle typen ziekenhuisbevallingen; begin vorig jaar waren dat er nog tachtig. In 2014 nog 84 – of 87 als ook de afdelingen worden meegeteld die niet alle officiële kwaliteitsnormen haalden. Niet een gebrek aan zwangeren, maar een gebrek aan personeel is doorgaans de reden om zulke afdelingen te sluiten. Uit landelijke cijfers blijkt dat tegenwoordig meer dan tweederde van de vrouwen in het ziekenhuis bevalt.

Ziekenhuiskoepels zien de sluitingen van zulke afdelingen zelf niet per se als achteruitgang. Ze behouden verloskunde in een ziekenhuislocatie en bieden daar dan méér: zoals een nachtbezetting van specialisten, waar die zich voorheen vaak naar het ziekenhuis moesten haasten na nachtelijke telefoontjes. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd kent geen calamiteiten die specifiek door het sluiten van afdelingen voor acute verloskunde komen.

Verloskundigen hebben andere ervaringen. Door de druk op de overgebleven ziekenhuizen moeten zij op het moment suprême soms lang rondbellen om zwangeren naar een afdeling te mogen sturen. Daarnaast klagen ze over gevaarlijke situaties door langere reistijden.

Afdelingen niet levensvatbaar

„Oerbelangrijk”, noemde Bruno Bruins, minister van Volksgezondheid (VVD), het behouden van een spoedeisende hulp en een afdeling acute verloskunde in Lelystad.

Dat zei hij tijdens een Kamerdebat in oktober naar aanleiding van het faillissement van de eigenaar van het ziekenhuis MC Zuiderzee in Lelystad.

Bruins laste een onderzoek in naar de haalbaarheid van deze afdelingen. Vorige week bleek daaruit dat zelfs met vier miljoen euro aan geboden overheidssteun deze afdelingen niet levensvatbaar zijn vanwege de hoge kosten en personeelstekorten. De kans dat vrouwen ooit weer in Lelystad in het ziekenhuis bevallen, is verder geslonken.

Vrouwen in Urk, Flevoland, komen er bekaaid vanaf. Sinds het sluiten van de geboortevoorziening in Lelystad is de snelst gemeten ambulancerit bij een bevalling (tussen melding en aankomst in het ziekenhuis) 50 minuten, en de minst snelle 120 minuten.

Lees ook: In Lelystad is de strijd om de patiënt hard gevoerd

Ook in Hoofddorp, Nieuwegein, Purmerend, Hoogeveen en Stadskanaal verdween de mogelijkheid tot een ziekenhuisbevalling. In Emmen kwam de mogelijkheid terug nadat de afdeling tijdelijk dicht was geweest door personeelstekort.

Sluitingen volgen vaak eenzelfde patroon. Door fusies zijn er eerst ziekenhuisgroepen ontstaan. Het bestuur daarvan kiest er uiteindelijk voor om acute zorg nog maar in één ziekenhuispand aan te bieden. Het andere ziekenhuis gebruiken ze voor poliklinische afspraken en ongevaarlijke ingrepen zoals knie-operaties. Deze constructie is efficiënt, scheelt geld en, toch al schaars, personeel. Er hoeven niet op twee locaties operatiekamers, intensive cares, spoedeisende hulpen en verschillende medisch specialisten beschikbaar te zijn.

Bij de Treant Zorggroep sloten zelfs twee van de drie ziekenhuizen de afdeling acute verloskunde: die in het Drentse Hoogeveen en Groningse Stadskanaal. „We hebben echt geprobeerd om er twee van de drie open te houden”, zegt Esther Vastenavond, manager bedrijfsvoering bij Treant. „Maar door personeelstekort kregen we de roosters niet meer gevuld. Medisch specialisten kiezen doorgaans alleen voor Drenthe of Groningen als zij er zelf vandaan komen, of hun partner.” In een recente enquête bleek dat slechts 4 procent van de ondervraagde kinderartsen een baan ambieert in een regionaal niet-opleidingsziekenhuis. Ook pogingen van Treant om personeel te werven in het buitenland, onder meer in Tsjechië en Slowakije, liepen op niets uit.

Een afdeling acute verloskunde omvat met de huidige medische eisen niet alleen verloskundigen en gynaecologen, legt Vastenavond uit. „Het is een 24/7 voorziening met obstetrisch verpleegkundigen, klinisch verloskundigen, kinderverpleegkundigen, kinderartsen en gynaecologen. Dan heb je nog het netwerk eromheen van intensive care-voorzieningen, beschikbare operatiekamers, een laboratorium en specialisten die bereikbaar moeten zijn.”

Door het sluiten van de afdelingen waren er dertig arbeidsplaatsen minder nodig. Dat er vanwege besparing voor het sluiten van de afdelingen acute verloskunde is gekozen, bestrijdt Vastenavond. „Qua salariskosten scheelt het natuurlijk al snel miljoenen, maar we verliezen ook een deel van ons verzorgingsgebied.”

Roosteren met plakband

Eenzelfde beeld komt uit Lelystad, waar een vacature voor kinderarts al sinds 2017 niet vervuld raakte. Ook daar waren uitgebreide wervingsacties tot in het buitenland tevergeefs. Het rooster kwam al jaren niet meer rond zonder externe invallers.

Na het faillissement van het ziekenhuis koos de nieuwe eigenaar, ziekenhuisgroep St Jansdal, voor een ziekenhuis zonder uitgebreide acute voorzieningen. In de vier gemeenten die erdoor zijn geraakt – Lelystad, Dronten, Urk en Noordoostpolder – gaat het naar schatting jaarlijks om 2.300 bevallingen.

Verloskundigen van meerdere praktijken melden nu soms bevallingen noodgedwongen thuis uit te voeren die ze eigenlijk in het ziekenhuis wilden doen. „Zoals vrouwen die bij een vorige bevalling veel bloedverlies hadden”, zegt verloskundige Linda de Haan. „Die zien we de tweede keer liever in een verloskamer. Maar soms hebben we alleen nog de keuze: thuis, of op de snelweg. Tja, dan kunnen we thuis meer.”

De Haan werkt in achterstandswijken in Lelystad. „Voorheen konden mensen lopend naar het ziekenhuis. Ze moeten zelf vervoer regelen voor hun bevalling, maar vaak hebben ze niet eens iemand in hun netwerk met een auto.”

Soms hebben we alleen nog de keuze: thuis bevallen, of op de snelweg

Linda de Haan verloskundig

In Urk ligt het ziekenhuis nog verder weg. „Wij hebben nu vaak het zweet op de rug staan”, zegt Karine van der Heijden-Straatsma van verloskundepraktijk Madelief. Ze memoreert een thuisbevalling waar de baby na de geboorte niet zo snel bijkleurde als de verloskundige gewend was en niet hard begon te huilen. „Wij belden de ambulancedienst voor een extra controle in het ziekenhuis, en ze stuurden meteen twee ambulances en een trauma-helikopter. We zijn erg blij met zo’n adequate reactie door de afstanden. Maar ik denk dat de ouders dachten: ‘Oh nee, ons kind gaat dood’.”

„Wij begeleidden laatst een vrouw met hevige persdrang die nog niet mocht persen in de ambulance naar Almere”, zegt Van der Heijden-Straatsma. „Na haar bevalling bleek ze een nare en gecompliceerde ruptuur (inscheuring, red.) te hebben. De gynaecoloog schrijft die toe aan het feit dat de baby zo lang op de bekkenbodem heeft geduwd. We kunnen niet bewijzen dat deze bevalling goed was verlopen met een ziekenhuis dichterbij, maar dit zijn geen fijne uitkomsten.”

De concentratie van afdelingen acute verloskunde is niet alleen maar kommer en kwel, zo laten ziekenhuizen weten. Ziekenhuisgroepen grijpen de reorganisatie aan om juist te investeren in de overgebleven afdeling acute verloskunde. In Hoofddorp is de afdeling acute verloskunde afgestoten, maar de afdeling in Haarlem is uitgebouwd tot het in april geopende Vrouw & Kindcentrum met extra luxe bevalkamers. „Door de concentratie is gerealiseerd dat 24 uur per dag de specialisten zelf in het ziekenhuis aanwezig zijn”, schrijft een persvoorlichter van het Spaarne Gasthuis na vragen van NRC. „Dit geldt voor zowel de gynaecoloog en de kinderarts als de anesthesioloog. In plaats van een bereikbaarheidsdienst voor de specialist in de nacht.”

Lees ook: Spoed? Rij maar naar een ander ziekenhuis

Door de toegenomen bezetting in de overgebleven afdelingen wordt verloren rijtijd vaak weer ingehaald, constateert Nico Mensing van Charante, gynaecoloog van het Dijklander ziekenhuis. Die ziekenhuiskoepel sloot vorig najaar de afdeling acute verloskunde in Purmerend vanwege personeelskrapte, onder meer door te weinig couveuseverpleegkundigen. De afdeling acute verloskunde in Hoorn werd uitgebreid. „Het hele acute geboorteteam is nu 24/7 aanwezig, in plaats van oproepbaar”, zegt Mensing van Charante. „Dan heb ik het over de gynaecoloog, kinderartsen, anesthesisten, anesthesiemedewerkers, ok-assistenten et cetera.”

In zijn regio zijn de rijtijden behapbaar gebleven, zegt Mensing van Charante. „Zwangeren in Enkhuizen kwamen al jaren naar ons, en dat ligt net zo ver als Purmerend. Dus rationeel gezien is het geen probleem. Maar wel voor wie een compleet ziekenhuis naast de deur gewend is. Van die mensen vergt het wat.”