Zwichten voor de EU of afkoersen op No Deal

Premierschap Johnson Boris Johnson, die dinsdag zeer waarschijnlijk gekozen wordt als nieuwe Tory-leider, heeft lang afgegeven op Theresa May. Maar kan hij als premier zijn Brexit-beloften wél waarmaken?

Boris Johnson
Boris Johnson Hannah McKay

Na de stress van de ontmoeting met koningin Elizabeth en een ronkende toespraak voor de deur van 10 Downing Street, zijgt Boris Johnson woensdagavond als premier neer in een stoel en opent een rood koffertje, vervaardigd door Barrow Hepburn & Gale, tassenmaker te Bermondsey.

De felgekleurde despatch boxes zijn onderdeel van de Britse politieke traditie. Het is een koffertje voor geheimen. Ze sluiten aan de onderkant, dus aan de andere kant van het hengsel, zodat de gebruiker het koffertje wel op slot móet draaien.

Johnson, die dinsdag rond het middaguur naar alle waarschijnlijkheid tot winnaar van de verkiezingsstrijd bij de Conservatieven uitgeroepen wordt, zal een pak papier aantreffen. Hij krijgt onmiddellijk de analyse van de top van Her Majesty’s Civil Service over het belangrijkste onderwerp van zijn premierschap: de Brexit. Direct zal uit de stukken, opgesteld door Britse diplomaten in Brussel, ambassadeurs in Europese hoofdsteden en ambtenaren in Londen, blijken dat wat Boris Johnson als kandidaat beloofde, niet geregeld kan worden door Boris Johnson als premier: een nieuw Brexit-akkoord dat een soepele Britse uittreding uit de EU regelt, maar zonder de backstop, de noodoplossing die na de Brexit de grens op het Ierse eiland onzichtbaar moet houden.

Luister ook de podcast: wie gaat er schuil achter de warrige, blonde façade van deze man - die eigenlijk niet eens Boris heet?

Als kandidaat beloofde Johnson dat hij als premier onmiddellijk naar Berlijn, Parijs en Brussel wil om te doen wat Theresa May verzuimde: een deal uitonderhandelen die wel op steun in het Lagerhuis kan rekenen. Nog voordat Johnson in het vliegtuig stapt, zal hij lezen dat hij vriendelijk ontvangen wordt in de hoofdsteden, maar dat er geen onderhandelingen plaatsvinden. De deal van May is de enige deal en een deal zonder backstop is onbespreekbaar, luidt het verenigde EU-standpunt. Probeert Johnson de boel op te schudden? Zet hij Ierland onder druk? Dan zullen de overige 27 lidstaten een nog hechter front vormen, waarschuwen diplomaten.

Een alternatieve oplossing

Als Johnson afgewezen wordt, kan hij ervoor kiezen zijn weerstand tegen de noodoplossing voor de Ierse grens af te zwakken. Johnson kan zeggen dat hij wel zijn handtekening zet onder de backstop, maar dat het de bedoeling is dat het systeem nooit in werking treedt en dat hij er alles aan doet om met een alternatieve manier van grenstoezicht te komen. Een comité van Conservatieven heeft hier een rapport over geschreven.

Zeker als de EU bereid is mee te werken aan alternatieven, kan Johnson pogen dit als een overwinning te verkopen. De hardliners bij de Tories, die een snoeiharde Brexit wensen, zullen woest zijn. Johnson kan hen paaien met plekken in zijn kabinet. Hij kan dreigen dat zijn regering geen lang leven beschoren is als zij tegenstribbelen en dat de kans klein is dat een opvolger een Brexiteer is. Tel uw zegeningen, zegt Johnson dan tegen partijgenoot en parlementariër Jacob Rees-Mogg, aanvoerder van de hardliners.

De backstop accepteren, met een verwijzing naar alternatieven, blijft een draai en een cosmetische aanpassing. Het is als lippenstift op een varken smeren, zoals de Engelse uitdrukking luidt. Johnson werd premier door te beloven de backstop in de prullenbak te gooien en in dit geval stemt hij er mee in.

Koortsachtige sfeer

Als Brussel niet wil praten en Johnson niet wil bewegen, koersen de EU en het Verenigd Koninkrijk af op een Brexit zonder deal. In zijn rode koffertje zal Johnson analyses aantreffen wat voor economische schade dat oplevert en wat voor gat dat slaat in de staatskas. Johnson kan zijn ministers manen alle tijd te steken in het voorbereiden van een No Deal. Zijn aangekondigde reis langs Europese hoofdsteden kan een poging zijn nu al de schuld in Europese schoenen te schuiven. Ik wilde dit fatsoenlijk afronden, maar de EU weigerde mee te werken, is dan zijn verdediging.

Lees ook: Zomers roddelend kachelt de EU op een keiharde Brexit af

Tegenstanders in het Lagerhuis zullen er alles aan doen om No Deal te voorkomen. Het kan zijn dat daar een nipte meerderheid voor is. In dat geval moet de voltallige oppositie steun krijgen van genoeg pro-Europese Tories. Mogelijk probeert deze gelegenheidsalliantie woensdag of donderdag Johnson ten val te brengen via een vertrouwensstemming.

Johnson kan er wellicht in slagen zijn fractie op de korte termijn te verenigen. Een nieuwe premier heeft aanvankelijk altijd meer politieke macht. Zo liet Amber Rudd, een centristische Tory, haar bezwaar tegen No Deal varen om zo in aanmerking te komen voor een ministerschap onder Johnson. Als gevolg kan er net niet genoeg steun zijn om No Deal te blokkeren. De marges zijn miniem en de sfeer in het Lagerhuis koortsachtig, in aanloop naar de deadline van 31 oktober.

Johnson kan besluiten dat de situatie in het Lagerhuis te explosief is en op de resetknop drukken: verkiezingen in het najaar. Dat is risicovol. De Tories dreigen opgepeuzeld te worden op de flanken door de Brexit Party van Nigel Farage en de pro-Europese LibDems. Het is denkbaar dat Johnson het premierschap verspeelt.

De andere optie is om te verkondigen dat de politiek gedaan heeft wat ze kon. De Brexit-ophef begon met een referendum en kan ook zo worden beslecht. Johnson kan inschatten dat zijn beste kans om zijn partij te verenigen, om zijn tegenstanders stil te krijgen, om na drie jaar eindelijk verder te kunnen, om aan te blijven als premier, verscholen ligt in een nieuwe volksraadpleging: No Deal of No Brexit, de dood of de gladiolen.

De afgelopen tijd liet Johnson in toespraken en columns weten het beter te weten dan Theresa May.

Nu moet hij handelen.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Boris Johnson wilde altijd al een groots leven leiden. Nu wordt hij premier
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.