Documentairemaker filmde tapgesprekken zonder dat de verdachten dat wisten

Verfilming fraudezaak De publieke omroep wilde donderdag een documentaire uitzenden over het werk van de FIOD. Onder druk van het OM is deze uitgesteld en misschien wel van de baan. Waarom?

Vestigingen van restaurant Sumo in Haarlem. Alle Sumo-restaurants hebben inmiddels een nieuwe eigenaar.
Vestigingen van restaurant Sumo in Haarlem. Alle Sumo-restaurants hebben inmiddels een nieuwe eigenaar. Foto's Olivier Middendorp

In een druk restaurant, tegen een achtergrond van Japanse bloesem, bestuderen drie mannen en een vrouw de menukaart. Het zijn geen vaste gasten, dat is duidelijk. Een van hen krijgt uitleg over de kaart: vijf gangen, dat is het concept. Een ander laat tijdens het eten een sushirol op zijn schoot vallen. De vrouw bewondert de inrichting en vraagt of ze boven nog twee van dit soort grote verdiepingen hebben.

In de auto terug praten ze na over het gezellige etentje en over de vier beveiligingscamera’s die ze telden. Ze zijn allen rechercheur van de FIOD, de dienst die in Nederland financiële criminaliteit opspoort. Ze hopen via de camerabeelden te achterhalen of medewerkers betalingen uit de kassa laten verdwijnen.

Lees ook: OM hield film geheim voor verdachten

De scène zit in de documentaire Nederland Fraudeland die regisseur René Roelofs en productiehuis Selfmade Films maakten voor de KRO-NCRV over de FIOD. Dat de film gemaakt kon worden, is bijzonder. De regisseur volgt de dienst in een lopend en dus zeer vertrouwelijk, strafrechtelijk onderzoek: de zaak-Fuji. Die betreft de landelijke sushiketen Sumo, die onlangs voor grootschalige belastingfraude voor de rechter stond. Het Openbaar Ministerie (OM) eist 24 maanden cel en een boete tegen de oprichter van de keten. Donderdag is de uitspraak.

Uitzonderlijk is de vrijheid die de regisseur bij het filmen kreeg. Roelofs zit de rechercheurs op de huid. Hij is bij het eerste verkennende etentje in het restaurant. Hij volgt gesprekken over de moeizame samenwerking met de Chinese autoriteiten, over het in het geheim plaatsen van camera’s in het restaurant en het onder valse identiteit kopen van het kassasysteem van de leverancier.

Hij filmt gesprekken tussen de rechercheurs en de officier van justitie, tapgesprekken met verdachten, de zoektocht naar een tolk. Hij krijgt beeld aangeleverd door de FIOD van de pinautomaat waarop is te zien hoe verdachten geld afstorten.

Het hart van de film vormt de inval zelf. Vijf filmploegen lopen mee met de rechercheurs als die op de avond van 2 december 2014 verspreid over het land vijf vestigingen van Sumo binnenvallen. Kluizen worden opengezaagd, servers van de muur gesloopt en tassen geld, telefoons en pinautomaten in beslag genomen.

De FIOD moet ‘moderner, opener’

Het idee voor de documentaire ontstaat in 2012 in een gesprek tussen de regisseur en de producenten. Roelofs heeft naam gemaakt met documentaires over overheidsorganisaties als de Belastingdienst en immigratiedienst IND. KRO-NCRV wil de nieuwe film graag uitzenden.

De contacten zijn snel gelegd. De regisseur kent directeur-generaal Peter Veld van het ministerie van Financiën van een eerdere film en die stelt hem voor aan de directeur van de opsporingsdienst, Hans van der Vlist.

De timing is goed. De FIOD was decennia een gesloten bolwerk. Van der Vlist wil de dienst moderner maken, effectiever en opener. Een film past daar goed bij. Wat hebben ze te verbergen? Een film over wat de dienst allemaal kan, zal horecaondernemers met fraudeplannen bovendien afschrikken.

Er is nog één stap te nemen: het Openbaar Ministerie, dat de strafrechtelijke onderzoeken van de dienst leidt. Marianne Bloos, de hoogste baas van het Functioneel Parket, durft het aan. Wel laat ze haar hoogste fraudeofficier uit voorzorg een mediacontract tekenen met de producenten, in 2014.

Ze spreken af dat niet de producenten, maar het OM de verdachten informeert over de film. En dat die „niet voor de uitspraak van de rechter in eerste aanleg” mag worden uitgezonden. Een opmerkelijke afspraak. In prestigieuze zaken als deze wordt vrijwel standaard hoger beroep ingesteld door een van de partijen.

In het voorjaar van 2014 kan het filmen beginnen.

Chinese tapgesprekken

„Iedereen was reuze enthousiast over de film”, mailt producent Niek Koppen op 6 november 2015 aan de woordvoerder van het OM, die bij hem losjes navraag doet naar de documentaire. Marianne Bloos, Peter Veld, de officier van justitie en de top van de FIOD hebben de film dan net gezien.

Zij ving iets anders op, mailt de woordvoerder. Haar is gezegd dat de film in deze vorm „niet geschikt voor openbaarmaking” is, „in welke vorm dan ook”.

De mailwisseling is het begin van moeizame onderhandelingen over de documentaire. Het aanvankelijke enthousiasme van alle topambtenaren en de openheid waarmee de FIOD de makers al die maanden tegemoet treden, maken plaats voor toenemende zorgen bij het OM.

Aan de kwaliteit van de film ligt het niet. „We vinden het een mooie documentaire geworden. Het verhaal kijkt heerlijk weg. Complimenten voor het werk!”, mailt de woordvoerder eind 2016 aan de producent.

Toch is het OM niet blij met de gesprekken over het kopen van het kassasysteem onder een valse identiteit. „Dit willen we eruit.” Wat ze er ook uit willen, of sterk ingekort: de gesprekken over de mogelijkheden van een schikking; de verhoren van getuigen direct na de inval en een uitspraak over wat te doen bij het aantreffen van mogelijke illegale werknemers tijdens de inval. In de tapgesprekken – in het Chinees – mogen geen namen te horen zijn.

Van tijdsdruk is dan nog geen sprake. De film belandt na de tweede viewing weer een tijdje op de plank. Fuji blijkt een strafzaak die uitdijt. De zitting laat nog jaren op zich wachten.

Uitspraak Europees Hof

Begin dit jaar komen de gesprekken opnieuw op gang. De producenten vragen eind februari aan de woordvoerder wanneer de Sumo-zaak voor de rechter komt.

De omstandigheden zijn dan niet meer die van 2014. Een verdachte een boete laten betalen én strafrechtelijk vervolgen is juridisch kwetsbaarder geworden door een uitspraak bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. De oprichter van de sushiketen heeft na de inval al een boete van 15 miljoen euro betaald aan de Belastingdienst.

En het OM staat onder druk na een reeks interne schandalen waarna de leiding een gebrek aan „ethisch leiderschap” is verweten. Leidinggevenden zijn vervangen. Bloos en de hoogste fraudeofficier, die in 2014 toestemming gaven voor het filmen, werken niet meer bij het OM.

Na een derde viewing komt het OM met nieuwe, nóg verdergaande eisen. De naam van Sumo mag niet worden genoemd; het logo mag niet herkenbaar in beeld. De tapgesprekken hadden bij nader inzien nooit mogen worden gefilmd en moeten eruit. Het afstorten van het geld op de beelden van de pinautomaat „levert problemen op”. De man die het kopen van het kassasysteem onder een valse identiteit begeleidt, wil niet meer herkenbaar in de film.

Ook de FIOD laat van zich horen. Een grap die een rechercheur vertelt over de kwaliteit van het eten bij Sumo „zou uit de film moeten”. De woordvoerder: „Voorlichting FIOD heeft in het algemeen problemen met het gevoel voor humor van de collega’s.”

Vrees voor ‘trial by media’

Niet alleen de inhoud van de film ligt onder vuur. Nu de zitting dichterbij komt, lijkt het OM zich steeds meer zorgen te maken over de risico’s die het met de film heeft genomen. De documentaire zou het vonnis kunnen beïnvloeden in het voordeel van de verdachten door wat ‘trial by media’ heet.

En zo komt er een eis bij, over de datum van uitzenden. De verdachten moeten na het vonnis eerst kennis kunnen nemen van de documentaire, „en moeten bezwaar kunnen maken tegen uitzending van de film.” Alles bij elkaar kost dat volgens het OM een maand.

Maar de film staat al gepland op de dag van de uitspraak rond 22.30 uur op NPO2. De makers willen als het moet best nog twee of drie dagen wachten. Als ze later uitzenden, menen ze, zijn ze het momentum kwijt.

De makers zijn stellig, over inspraak van de verdachten is nooit gesproken. Sterker: vooraf zouden ze zo’n eis nooit hebben geaccepteerd.

Eind juni volgt een vierde viewing. Het OM heeft weer nieuwe eisen. En of ze de film na de aanpassingen opníeuw mogen zien.

Dit is het moment waarop de producenten en eindredacteuren van KRO-NCRV 2Doc, die de film vanaf het begin vanuit de omroep begeleidden, de hulp van de juridische afdeling van de omroep inroepen. Die gaat het Mediacontract uit 2014 bestuderen.

Reputatieschade

Wat staat er precies in het Mediacontract? Regisseur Roelofs zegt desgevraagd aan NRC dit niet te weten. „Ik heb dat contract nooit gezien.” Hij sprak steeds met de FIOD. De producenten, die het contract tekenden, hebben het ook niet meer scherp voor ogen. „We hebben meerdere documentaires in productie. Ik ken niet alle contracten uit mijn hoofd”, zegt producent Jan de Ruiter. Zijn compagnon Niek Koppen: „Het zijn afspraken van járen geleden.”

Van een veto is volgens de producenten en de omroep in ieder geval geen sprake. Maar uit onderzoek van NRC blijkt dat de afspraken zo vergaand zijn, dat het in feite een veto is. De producent mag opnamen die volgens het OM de belangen „op het gebied van privacy, slachtofferbescherming, opsporing en vervolging, politietactiek- en techniek en/of risico op (ernstige) reputatieschade” schaden, niet gebruiken.

En: „De in de ogen van het Openbaar Ministerie niet voor uitzending geschikte beeld- en geluidsopnamen worden geschrapt.”

De omroep geeft toe aan de eisen van het OM. De uitzending wordt uitgesteld. Niet naar later deze week, maar naar eind dit jaar.

Volgens de journalistieke code van de NPO moeten journalistieke programma’s onafhankelijk en onpartijdig zijn: „Druk van buiten en binnen de organisatie heeft geen invloed op de inhoud van onze producties.”

Behoort wederhoor vragen bij de verdachten tot de journalistieke plicht? Volgens productieleider documentaire Yolande van der Blij van KRO-NCRV is met de openbare aanklagers afgesproken dat niet zij, maar het OM de verdachten inlicht „op een door het OM te bepalen moment”.

Heeft de omroep te veel geluisterd naar wat het OM wil? „Tot nu toe is geen enkele scène geschrapt”, zegt Van der Blij. Wel zijn aanpassingen gedaan. „Over één scène vindt nog overleg plaats.” Het OM is stelliger: „Zolang FIOD en OM niet akkoord zijn met de inhoud van de documentaire wordt deze niet uitgezonden.”