Is EU-akkoord Bolsonaro-bestendig?

Handelsakkoord Het handelsakkoord tussen EU en Mercosur bindt Brazilië aan de klimaatafspraken van ‘Parijs’. Maar in de praktijk heeft president Bolsonaro lak aan milieuzorg.

President van Argentinië Mauro Macri (r) en president van Brazilië Jair Bolsonaro op de Mercosur-top, woensdag 17 juli.
President van Argentinië Mauro Macri (r) en president van Brazilië Jair Bolsonaro op de Mercosur-top, woensdag 17 juli. Foto AP

Canada, Mexico, Japan, Singapore, Vietnam. Het rijtje landen waarmee de Europese Unie een handelsakkoord heeft, groeit snel. Importheffingen worden weggestreept, technische handelsbarrières geslecht. Aan veel van die akkoorden is al lang gewerkt, maar de laatste jaren gaan de onderhandelingen sneller. Zo reageert Europa op Donald Trump en op de Brexit. Nu de Amerikanen protectionistischer worden en de Britten uit de Europese interne markt willen stappen, zoekt de EU nieuwe partners die de geest van de vrijhandel overeind willen houden.

De jongste Europese handelsdeal is met Mercosur, het Latijns-Amerikaanse handelsblok met daarin Argentinië, Brazilië, Uruguay en Paraguay. Eind juni kwamen de twee handelsblokken tot een principe-akkoord. Dat moet nog wel worden goedgekeurd, onder meer door alle EU-lidstaten. Dat die goedkeuring probleemloos verloopt, is onwaarschijnlijk; het document is nu al omstreden.

Niet alleen omdat dit akkoord (zoals elk handelsakkoord) aan beide zijden winnaars én verliezers kent. In Europa juicht het bedrijfsleven (een groeimarkt met 295 miljoen inwoners gaat open), maar zijn de Europese boeren boos (de EU laat meer Latijns-Amerikaanse landbouwproducten toe). Dat soort geluiden was te verwachten.

Klimaatverandering

Maar de deal is óók om een andere reden omstreden, en dat is klimaatverandering. De EU beschouwt zichzelf als hoeder van het klimaatakkoord van Parijs (2015). Maar het grootste land binnen Mercosur, Brazilië, heeft een president die weinig op heeft met het klimaat. Jair Bolsonaro dreigde tijdens zijn verkiezingscampagne, en nog eens vlak voor zijn aantreden in januari, zijn land uit het akkoord van Parijs 2015 terug te trekken. Hij heeft inmiddels het ministerie van Milieu ontmanteld, klimaatsceptici als ministers benoemd en de ontbossing van de Amazone drastisch versneld.

Met name in Frankrijk – waar handelsakkoorden altijd al lastig liggen, en bovendien ‘Parijs’ werd gesloten – klinkt forse kritiek. Voormalig minister van Milieu Nicolas Hulot zei in een interview met Le Monde dat het handelsakkoord „volstrekt in tegenspraak” is met de klimaatambities van de EU. President Emmanuel Macron wil het akkoord niet ratificeren als Bolsonaro daadwerkelijk het voorbeeld van Trump volgt en uit ‘Parijs’ stapt.

Volgens de Europese Commissie houdt het akkoord Brazilië nu juist bínnen de afspraken van Parijs. Want, zegt Brussel, beide partijen beloven in de tekst het Parijs-akkoord te implementeren. Dat staat in een speciaal hoofdstuk gewijd aan duurzame ontwikkeling. Zo ziet ook oud-chef van de Wereldhandelsorganisatie Pascal Lamy het. Op de Franse radio zei hij: „Dit akkoord kent een specifiek hoofdstuk dat Brazilië vastmaakt aan het akkoord van Parijs”. En: „dit akkoord zal Bolsonaro ervan weerhouden de Amazone te ontbossen”.

Is de wil om de opwarming van de aarde een halt toe te roepen er wel onder de ondertekenaars van ‘Parijs’? Elk land zijn eigen smoes

Herbebossing

Inderdaad staat in het hoofdstuk over duurzaamheid dat „elke partij” het akkoord van Parijs „op een effectieve manier zal implementeren”. Ook beloven de partijen „duurzaam management van bossen” en „herbebossing voor natuurbehoud”.

Maar hebben deze bepalingen enig gewicht? Harro van Asselt, klimaatjurist verbonden aan de University of Eastern Finland, ziet het weliswaar als „overwinning” van de EU dat Bolsonaro nu aan de doelstellingen van ‘Parijs’ wordt gebonden. Als bijdrage aan de Parijse afspraken heeft Brazilië onder meer beloofd illegale ontbossing tegen 2030 geheel te stoppen en 12 miljoen hectare nieuw bos aan te planten. „Het is belangrijk dat de EU via het handelsakkoord de druk heeft opgevoerd”, e-mailt Van Asselt.

Maar, schrijft hij, de afspraken over klimaat en ontbossing zijn níét juridisch bindend. Het hoofdstuk over duurzaamheid is uitgezonderd van de geschillenbeslechting in het handelsakkoord. Dat is belangrijk, want daarin staat dat schending van afspraken kan resulteren in sancties, zoals intrekken van handelsvoordelen. Er is wel een andere, volgens van Asselt „zachtere” regeling voor geschillen tussen EU en Mercosur over het duurzaamheidshoofdstuk. Als de partijen het ergens niet over eens zijn, kunnen consultaties worden gehouden. Zo nodig buigt een ‘panel van experts’ zich over het geschil. Niet-gouvernementele organisaties kunnen dan meepraten. „Maar zo’n aanpak kan weinig uitrichten als er geen goede wil is”, zegt Van Asselt. Met ngo’s heeft Bolsonaro weinig op, zo merkt de jurist op. „Ik zie niet hoe schendingen juridisch aangepakt kunnen worden.”

Ontmanteling

Ook de Braziliaanse internationaal jurist Martin Brauch, verbonden aan het International Institute for Sustainable Development in het Canadese Winnipeg, mailt dat er „geen sancties” mogelijk zijn bij schending van de bepalingen over klimaat. „In slechts een half jaar tijd heeft Bolsonaro al veel van de zwaarbevochten milieubescherming in het land ontmanteld”, aldus Brauch. „De tekst van het handelsakkoord met de EU stopt dit proces niet.” 

Toch heeft de deal wel nut, meent de Braziliaan. De EU is een grote handelspartner voor Brazilië. Maatschappelijke organisaties kunnen, met dit akkoord in de hand, „politieke druk uitoefenen op de Braziliaanse regering en verwijzen naar de klimaatbeloften”.

Zowel Van Asselt als Brauch vreest een concreet negatief effect op het klimaat door het EU-Mercosur-akkoord, al is niet duidelijk hoe groot dit zal zijn. Eén van de Europese concessies is dat de Mercosur-landen meer rundvlees naar de EU mogen exporteren. Voortaan mag 99.000 ton rundvlees uit de Mercosur de EU in tegen een laag importtarief (7,5 procent, tegen minstens 12,8 procent nu). Ontbossing is vaak voor de veeteelt bedoeld, en het klimaat dreigt daarbij slachtoffer te worden.

Brauch: „Broeikasgasemissies kunnen behoorlijk toenemen door het gecombineerde effect van verlies aan bos, de groei van de veeteelt en het transport over de oceaan.”