Geen terrorist, wel psychotisch

Uitspraak Malek F., die vorig jaar op Bevrijdingsdag in Den Haag drie mensen neerstak, deed dat volgens de rechter onder invloed van een psychose. De zaak is niet uniek.

Het Johanna Westerdijkplein in Den Haag, de plek waar Malek F. vorig jaar drie mensen verwondde met een mes. Foto Rob Engelaar / ANP
Het Johanna Westerdijkplein in Den Haag, de plek waar Malek F. vorig jaar drie mensen verwondde met een mes. Foto Rob Engelaar / ANP

Geen terrorist, wel iemand die onder invloed van een psychose een „afschuwelijke daad pleegde”.

Dat was maandag het oordeel van de Haagse rechtbank over Malek F. De 32-jarige Syriër stak vorig jaar op Bevrijdingsdag drie mensen neer in Den Haag. Bij een van hen sneed F. de keel open. Ook bedreigde hij twee voorbijgangers met zijn mes. Alle drie overleefden de aanval, mede door de snelle hulp van omstanders.

F. kreeg maandag geen (cel-)straf opgelegd van de rechtbank, wel een maatregel: tbs met dwangverpleging voor onbepaalde tijd. De rechtbank wees tevens de slachtoffers een schadevergoeding en smartengeld toe van, opgeteld, een ton.

Het Openbaar Ministerie had vorige maand nog een celstraf van 15 jaar en tbs tegen F. geëist. Volgens de aanklagers was wel degelijk sprake van een terroristisch misdrijf. Dat concludeerden de officieren van justitie onder meer uit het feit dat F. ‘Allahoe akbar’ had geroepen toen hij onder schot werd genomen door de politie. Ook verklaarde de verdachte later ongelovigen te willen doden. F. had kort voor het steekincident een scherp mes gekocht en geprobeerd een kerk binnen te komen. Op zijn telefoon had F. jihadistische strijdliederen beluisterd.

Geen plan

„Ik heb begrip voor het vonnis”, zegt Teun van Dongen, auteur van diverse publicaties over aanslagplegers en terrorisme. „Als iemand volledig ontoerekeningsvatbaar is, kun je geen strategische overwegingen formuleren die leiden tot een gewelddaad die het predikaat terrorisme kan krijgen.”

Van een terroristisch oogmerk is pas sprake, aldus de rechtbank maandag „als de verdachte met zijn daden bewust wil bereiken dat de bevolking vrees wordt aangejaagd”. Daarvan was hier geen sprake, aldus de rechtbank, noch van bewuste ontwrichting van de samenleving of een poging beslissingen van de overheid te beïnvloeden.

Een voorbeeld waarbij dat wél het geval was, stelde de rechtbank, was de moord van Mohammed B. op filmmaker Theo van Gogh. Zijn aanslag in 2004 was een waarschuwing aan anderen, zoals de parlementariërs Ayaan Hirsi Ali en Geert Wilders, om de profeet Mohammed en de Koran niet te bespotten.

Hoewel geen terrorist hield Malek F. er wel radicale en extremistische gedachten op na, aldus de rechtbank. F. werd een steeds vromere moslim „om tegenwicht te kunnen bieden aan de duivelsaanbidders die hem achtervolgden”, zo stelde de rechtbank. Vanuit zijn paranoïde angst koos hij voor het pad van Allah. „De psychische druk werd hem uiteindelijk teveel en dat heeft geleid tot de gebeurtenissen van 5 mei 2018.”

Lees ook: Geschipper met Malek F. liep fout af

Uniek is de zaak van Malek F. zeker niet, zegt terrorisme-expert Van Dongen. Hij houdt een database bij met kenmerken van jihadistische aanslagen in het Westen. Van Dongen nam diverse ‘aanslagen’ uiteindelijk niet in zijn overzicht op; bij nader inzien bleek het te gaan om een verward persoon, vaak onder invloed van pyschoses en/of waandenkbeelden.

Als voorbeeld noemt Van Dongen Wasil Farooqui , een 20-jarige Amerikaan die geprobeerd had via Turkije uit te reizen naar Syrie om zich daar aan te sluiten bij IS. Daarna stak hij in 2016 twee mensen in de VS neer onder het roepen van ‘Allahoe akbar’. Hii gehoorzaamde aan een stem in zijn hoofd , zei Farooqui.

De FBI die eerst dacht aan een terroristische aanslag, concludeerde dat de man geestesziek was. Niettemin veroordeelde een rechter Faroqui tot 16 jaar cel. Net als in het geval van F. overleefden de aangevallen slachtoffers de steekpartij.

Els Borst

Het oordeel van de rechtbank over Malek F. doet denken aan het oordeel van de Rotterdamse rechtbank over Bart van U., de man die februari 2014 oud-minister Els Borst van het leven beroofde. Ook Van U. werd als volledig ontoerekeningsvatbaar beoordeeld, en in eerste instantie tot tbs met dwangverpleging veroordeeld.

Nadat het OM in beroep was gegaan, oordeelde het Hof in Den Haag in 2017 anders. Van U.’s, handelen was niet alleen beïnvloed door een stoornis, maar „tevens gebaseerd op reële, niet ziekelijke, motieven”, aldus het Haagse Hof. In dit geval ging het daarbij volgens het Hof om de „al lang bestaande en principiële afkeer tegen euthanasie en de euthanasiewetgeving”.

Maandagmiddag was nog niet duidelijk of het OM ook in het geval van Malek F. in beroep zal gaan.

Kritiek op Krikke

De zaak Malek F. kreeg van meet af aan veel publiciteit, niet alleen vanwege de ernst van het geweld. De Haagse burgemeester Pauline Krikke kreeg veel kritiek in de gemeenteraad. Meteen na het incident had zij de indruk gewekt dat het om „een verward persoon” ging, en niet om een terroristische daad. Krikke zei later dat ze in de communicatie direct na de steekpartij fouten had gemaakt en beter „ alle opties open” had kunnen houden.

Overigens zei de Haagse rechter maandag begrip te hebben voor de mensen die dachten aan een terroristische aanslag door F. Dit vanwege de vele aanslagen van IS in Europa. Daarbij waren ook diverse steekpartijen zoals in Londen, juni 2017.

Correctie (22 juli 209): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Theo van Gogh in 2014 om het leven werd gebracht. Dat klopt niet, dat gebeurde in 2004. Hierboven is dat aangepast.