Als de psychiater echt geen tbs wil adviseren

Wie: Levi (25)

Kwestie: steekpartij bij speeltuin (2)

Waar: rechtbank in Zwolle

De Zitting

Het risico op herhaling, vraagt de rechter, is dat groot?

De psychiater veegt het zweet van zijn voorhoofd. De rechtbank blijft hem op de huid zitten. Alsof hij de verdachte is en niet de jongen uit het opsporingsbericht die zich op deze warmste dag van het jaar gehuld heeft in een Puma-trui met wollen sokken.

Levi (25) is terug in de zittingszaal in Zwolle. Op de stoep bij de speeltuin haalde hij uit met een mes nadat een voorbijganger hem had uitgemaakt voor junkie. Als artsen niet snel hadden ingegrepen, concludeerde de rechtbank tien weken geleden, was de man doodgebloed.

Vandaag willen de rechters weten welke straf past bij deze poging tot doodslag. Wordt het een gevangenisstraf met daarna behandeling in een kliniek, zoals deskundigen adviseren, of toch tbs met dwangverpleging zoals de officier eiste? Vanwege zijn wietverslaving en borderlinepersoonlijkheidsstoornis achten de psychiater en psycholoog Levi verminderd toerekeningsvatbaar. En zonder behandeling gaat hij hoe dan ook weer de fout in.

Anders dan in april wil de verdachte nu dolgraag behandeld worden, vertelt hij, het liefst „vrijwillig in een kliniek” – op te leggen als bijzondere voorwaarde bij een gevangenisstraf. Calculerend gedrag, vermoedt de voorzitter: „Bent u gemotiveerd omdat u tbs met dwangverpleging boven het hoofd hangt?”

Levi schudt het hoofd. Hij dacht eerst dat een kliniek er was „voor mensen die van het padje af zijn”. Zijn crackverslaafde moeder zat er als ze psychoses had. Maar na zeven veroordelingen voor geweldsmisdrijven „kan ik daar leren omgaan met stress van buitenaf”.

De psychiater knikt. Hij en de psycholoog houden vast aan vrijwillige behandeling. „Verdachte moet zijn angsten en impulsen leren beheersen en stabiele relaties opbouwen om zijn hechtingsprobleem te lijf te kunnen. Gezien zijn leeftijd mogen we het vrijwillige kader niet overslaan. De autonomie ligt daar bij de patiënt zelf. En dan is de kans op succes het grootst.”

Met tbs ga je direct naar de zwaarste stap, vult de psycholoog aan. „De persoonlijkheidsstoornis is nooit behandeld. Verdachte heeft er recht op dat dit eerst geprobeerd wordt.”

Maar de rechters willen daar weinig van weten. Tbs is geen ultimum remedium, geen sluitstuk als alle andere maatregelen geprobeerd zijn. Tbs is er ook om de samenleving te beveiligen. „Wie garandeert dat de verdachte zijn voorwaardelijke celstraf niet uitzit en onbehandeld de straat op gaat”, vraagt de voorzitter. En weer zomaar iemand een mes in de buik steekt, vult een andere rechter aan.

Uit vrees hiervoor hebben de reclasseringswerkers hun eerdere advies aangescherpt. Zij pleiten nu voor tbs met twaalf voorwaarden, waarbij Levi niet onder behandeling uit kan. Eerder reclasseringstoezicht mislukte. En toen medewerkers in juni met hem spraken, bleek hij alleen behandeling te willen als hij „af en toe kan vluchten” – in drugsgebruik denken ze.

Waaraan ontlenen de psycholoog en psychiater hun optimisme, wil de rechtbank weten. De psychiater: „Het afhaken komt voort uit een stoornis die nog niet is behandeld.” Maar hoezo kan je niet behandelen in het kader van tbs met voorwaarden zoals de reclassering bepleit? De psycholoog: „Motivatie is de kracht van de behandeling. Die test je het best als je behandeling oplegt in vrijwilligheid.”

De officier weet genoeg. Hij eist twee jaar cel en tbs met voorwaarden, om „een stok achter de deur te hebben als de verdachte tijdens de behandeling afhaakt”. De advocaat is verbijsterd. Die wijst op het „ondubbelzinnige advies” van psychiater en psycholoog en vraagt om gevangenisstraf en daarna behandeling, „desnoods met een proeftijd van tien jaar als vangnet”.

Maar de rechtbank negeert het advies van de deskundigen. Het risico dat verdachte onbehandeld terugkeert in de samenleving „is onaanvaardbaar”. Levi krijgt „vanwege de ernst van het feit en vanuit het oogpunt van vergelding” anderhalf jaar cel. Daarna moet hij zich „vanuit het oogpunt van bescherming van de maatschappij” op de reclasseringsvoorwaarden laten behandelen in een forensisch psychiatrische kliniek. Haakt hij voortijdig af of vlucht hij in drugsgebruik, dan volgt tbs met dwangverpleging.