Reportage

Zelfs het leger kan de gangsters van Kaapstad niet stoppen

Soldaten tegen de gangsters Soldaten trokken vrijdag de buitenwijken van Kaapstad in, om het bendegeweld te stoppen. Het machtsvertoon bewijst de machteloosheid van de politie.

Buurtbewoners betwijfelen of soldaten de veiligheid kunnen vergroten in gewelddadige wijken van Kaapstad.Foto Rodger Bosch/AFP
Buurtbewoners betwijfelen of soldaten de veiligheid kunnen vergroten in gewelddadige wijken van Kaapstad.Foto Rodger Bosch/AFP

Kaapstad mag wereldwijd geroemd worden om haar blauwe hemels, de wijnlanden, de weidse stranden langs twee oceanen, in de verpauperde buitenwijken aan de rand van de stad is het al maanden oorlog. In de eerste zes maanden van dit jaar werden meer dan 900 lijken de mortuaria binnengedragen. Geëxecuteerd of bij toeval geraakt tijdens vuurgevechten tussen rivaliserende bendes die elkaar hier al decennia naar het leven staan. In 2018 werden in de hele stad meer dan 2800 mensen vermoord, waarmee Kaapstad een van de 11 onveiligste steden ter wereld is. Pas deze maand was de maat vol voor de minister van Politie. „Ik stuur het leger”, kondigde Bheki Cele aan. Het kostte hem ruim twee weken om de troepen te mobiliseren die de politie zouden moeten bijstaan.

Maar toen de eerste soldaten vlak voor dit weekend de verpauperde wijken binnenmarcheerden, was er vooral scepsis onder de bewoners. „Ik ben blij dat het leger hier is. Maar niet om de politie te beschermen. Ze moeten ons beschermen’’, zegt Jaydee Silverter. Ze woont in een van de gewelddadigste wijken van de stad, een buurt die volledig bestaat uit krotten van wrakhout en blik: Blikkiesdorp. De grijze pet op haar hoofd heeft ze als een wielrenner omgedraaid, en ze briest in het gezicht van een soldaat. „Waarom zijn jullie hier?”

De timing van de komst van de soldaten had niet slechter kunnen zijn. Diezelfde ochtend heeft een politieagent twee jongeren uit de buurt neergeschoten. De jongens van 9 en 16 jaar oud zijn zwaar gewond naar het ziekenhuis afgevoerd. Blikkiesdorp is woedend. De geur van smeulende autobanden verspreidt zich tussen de krotten. Voor Blikkiesdorp zijn de soldaten van de South African Defence Force niet meer dan lijfwachten van de gewantrouwde politie. „De politie is corrupt. Ze werken samen met de gangsters’’, briest Sylvester.

Het leger is hier niet voor het eerst. In de bloedige jaren tachtig stuurde de witte apartheidsregering de groene pantserwagens ook deze wijken in om de protesten tegen de rassenscheiding de kop in te drukken. Eind jaren negentig was het leger weer terug, toen het geweld tussen de bendes, bomaanslagen en executies, dagelijks in het nieuws waren. En toen in 2015 Zuid-Afrikanen met machettes en pistolen gingen jagen op migranten uit andere delen van Afrika, vergezelden soldaten politieagenten op hun razzia’s tegen de moordenaars.

Dat machtsvertoon wordt in Blikkiesdorp vooral uitgelegd als machteloosheid van de regering om werkelijk iets te doen aan de almaar groeiende verschillen tussen de levens van de armen en rijken in deze stad. De 1600 krotten van Blikkiesdorp verschenen drie jaar voor het WK Voetbal in 2010. Een ballingsoord voor daklozen, die uit het straatbeeld moesten verdwijnen. „We zouden hier maar zes maanden blijven. Nu zijn we twaalf jaar verder. We zijn hier gedumpt”, zegt Matilde Groepe, (68), terwijl ze een boekje met de belangrijkste wetsartikelen van de Zuid-Afrikaanse grondwet uit haar bontjas trekt. Volgens de regels van die grondwet, worden haar rechten met voeten getreden, schreeuwt ze. „Het leger is een rookgordijn. Wat hebben we aan een leger dat alleen maar even naar binnen rijdt. We hebben voetsoldaten nodig, die hier blijven tot in de vroege uren om ons te beschermen. Maar zo meteen rijden ze weer weg.”

Alternatieve staat

In die armoede van de winderige Kaapse Vlaktes, maken bendes al decennia de dienst uit. Hun wortels liggen in de apartheidspolitiek van eind jaren zestig, die de verschillende rassen met geweld uit elkaar dreef. Gemengde wijken als District Six in het centrum van de stad werden met de grond gelijk gemaakt, en de niet-witte bewoners werden naar de genadeloze gronden buiten de stad gejaagd. Buiten het zicht van de repressieve overheid schiepen straatbendes een parallelle economie en een alternatieve staat. Ze dwongen met geweld hun gezag over de wijken af. De Americans tegen de Hard Livings, tegen de Sexy Boys. „Maar nu zijn er niet alleen de lokale bendes, maar ook de buitenlandse bendes, Congolezen, Nigerianen, Somaliërs. Iedereen vecht om de drugsroutes”, zegt Farieda Ryklief van de lokale buurtwacht van Delft, de township waaronder Blikkiesdorp valt.

De wethouder voor Human Settlements, Malusi Booi, arriveert met een politie-escorte. Hij heeft de buurt bijeengeroepen om de gemoederen te bedaren. „Het provinciebestuur en de Stad Kaapstad heeft gevraagd om ingrijpen van het leger omdat de politie het geweld niet meer aan kan”, sust hij. „Het leger zal pas weggaan als de orde weer hersteld is.”

Geflankeerd door soldaten gaan agenten van huis tot huis. Bewoners worden gefouilleerd. De laden in het huisje van een drugsverslaafde man worden opengetrokken. „Laat hem maar. Hij is niet goed bij zijn hoofd”, zegt de politiecommandant. Buurtwachtlid Ryklief schudt haar hoofd. „De soldaten en de politie hebben geen idee wat ze aan het doen zijn. Ze weten niet eens welke huizen van echte gangsters zijn. Ze vragen de bewoners om informatie maar die gaan ze natuurlijk niet geven. Dat zou levensgevaarlijk zijn. Wat hier gebeurt is een groot theaterstuk.”

Op zondagochtend krijgt ze haar gelijk. Drie politieagenten op patrouille door Delft, lopen in een hinderlaag van gewapende gangsters. Een agent sterft ter plekke. De andere twee worden zwaar gewond afgevoerd. De soldaten van het leger waren tijdens de schietpartij nergens te bekennen.

Soldaten in Kaapstad. Foto Rodger Bosch/AFP