Opinie

Bepaal zelf of uw gewicht online komt

De robot wordt steeds slimmer, maar er móet een mens zijn die bevoegd is de algoritmes te overrulen. in een fictief opiniestuk uit 2030.

Morgen is de laatste stemming over het nieuwe mensenrecht dat de burger z’n anonimiteit en dus z’n vrijheid zal teruggeven. Het recht om niet te worden gemeten, geanalyseerd, gecontroleerd of beïnvloed. ‘Homo Liber’ heet het wetsvoorstel, met een verwijzing naar Hugo de Groot die met Mare Liberum het fundament voor de vrije handel op zee legde, in 1609.

In 2030 is er dan eindelijk een mogelijkheid om de surveillancemaatschappij af te remmen. Evenals de techreuzen en digi-overheden. Maar ook de kleine app- en gamebouwers die ieder mens die online leeft, volgen, controleren, exploiteren, besturen, verleiden, aanmoedigen, sturen en manipuleren. Alles wat we vanaf het begin van deze eeuw digitaal zijn gaan doen laat sporen na. Communicatie, betalen, gezondheid, mobiliteit, debat, seks, ontspanning. De digitale burger produceert data zoals een plant zuurstof – en die wordt overal opgevangen, gelezen en benut. Met camera’s, cookies, antennes en sensoren.

Vanaf morgen, 21 juli 2030 kan het evenwicht worden hersteld. De databanken gaan aan banden. Iedere burger zal inzage krijgen. Bewaartermijnen worden korter, toestemmingsvereisten strenger, is de belofte. Het individu krijgt z’n autonomie terug. Voortaan is 1 april de dag van de data-aangifte. Overheden en bedrijven sturen verplicht iedere burger een overzicht van wat er dat jaar is opgeslagen. Waarna de burger beslist wat er bewaard mag worden, door wie en hoe lang. Vorig jaar ontdekte ik dat mijn weegschaal online was gekomen en de politiedrone in de wijk lager is gaan vliegen. Dat eerste vind ik best, dat laatste minder. Ik legde een no-fly beperking voor mijn huis op.

Het recht op anonimiteit is niet het eerste digitale burgerrecht. In 2025 is ook het recht op menselijk contact erkend. Dat ontstond in de gezondheidszorg, waar patiënten in opstand kwamen tegen zorgrobots.

Ook de besliscomputers zijn uit de gratie. Op basis van algoritmen rolden daar steeds meer vergunningen, heffingen en boetes uit. Sinds 2025 geldt: hoe slim het systeem ook is, er moet een mens zijn die het begrijpt, controleert en die bevoegd is af te wijken. Maar bovenal moet een mens er verantwoordelijkheid voor nemen. Ook de robot staat onder toezicht.

Ga maar eens mee naar de rechtbank West-Nederland, één van de vier overgebleven eerstelijns gerechten. Daar zit rechter Lucas Yilmaz. Hij zucht. Het is vrijdag-vonnissendag en er knipperen tien conceptuitspraken in zijn agenda. Vandaag moeten ze de deur uit. Yilmaz doet een snelle laatste redigeerronde, ontgrendelt het vonnis. ‘Send and publish’ doet de rest. Prima aanschaf, dat Canadese rechtssysteem. De zittingsvideo komt meteen vrij in ‘Zitting gemist’. Na het debacle van 2019 heeft de rechtspraak zich knap hersteld, geholpen door kunstmatige intelligentie dat gangbaar gereedschap voor iedere informatiewerker is geworden.

Lees ook: Langer leven met een tumorparadijs

Alle dossiers in Yilmaz’ lijst zijn samengesteld door zelflerende juridische systemen, die automatisch de relevante regels opzochten en vergelijkbare uitspraken, publicaties, kamerstukken en pleitnotities lieten ‘oplichten’. Geen noot blijft meer onopgemerkt. De rechter of advocaat heeft dezelfde rol als de verkeersvlieger. Bewaker van, en verantwoordelijke voor de legal auto-pilot, bevoegd en in staat in te grijpen. Tegelijk zit Yilmaz er ook om zijn rechtsgevoel – wat is hier, onder deze omstandigheden, met deze feiten, voor deze mensen, redelijk, billijk, rechtvaardig, gepast. Yilmaz denkt even aan z’n opleider van Rechtbank Zuid. Die legde hem uit dat naast wet, wetenschap en jurisprudentie zijn geweten ook een rol speelt. Een ‘rechtsoordeel’ is nooit alleen maar kennis en logica – er zit altijd een irrationeel element in, een sprong, die tot een overtuiging leidt. Daar is Yilmaz voor. Het heeft hem verzoend met al die digitale adviezen die in z’n teksten verschijnen. Uiteindelijk is hij de baas. En hij geeft toe, het juridische bedrijf is nu volledig transparant. Ook voor de consument.

Problemen duiden, rechtsvragen filteren, adviseren, de kennissystemen doen het voorwerk. En vaak is dat al genoeg. Zal ik wel naar de rechter gaan? Upload anoniem uw zaak op de rechtbankportal en de laatste vijf meest vergelijkbare uitspraken geven een idee van uw proceskansen.

De trend naar minder rechtszaken is dan ook doorgezet. De meeste conflicten worden beslecht met eenvoudige digitale vragenlijsten, begeleid door mediators of (hooguit) stafjuristen van de rechtbank. Eenvoudige conceptprocesstukken zijn te downloaden, hoorgesprekken kunnen via Facetime. Er is een ruime keuze aan conflictbeslechtingssoftware, populair gemaakt door Ebay, dat er vrijwel álle geschillen op de eigen site mee oplost. Zulke systemen hebben goedkeuring van de Orde van Advocaten nodig en staan onder toezicht van de rechtspraak. Het bleek hèt antwoord op de vraag naar goedkope, eenvoudige, toegankelijke en voorspelbare rechtspleging.

Digitalisering bracht de burger dus veel, maar kan hem ook overmeesteren, onzichtbaar maken en inlijven. In de 20ste eeuw werd drinken teruggedrongen met het advies alleen nog ‘met mate’ te ‘genieten’. Dat geldt nu de robot, het algoritme en de zelflerende systemen. Dat nieuwe burgerrecht is hard nodig.

Deze serie is geïnspireerd op een soortgelijk idee in The New York Times.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.