Necrologie

Johnny Clegg: de ‘witte Zulu’ die het ongelijk van apartheid toonde

(1953-2019) De dinsdag overleden zanger Johnny Clegg werd bewonderd als doorbreker van taboes en als vriend van heel veel Zuid-Afrikanen.

Johnny Clegg in 2014.
Johnny Clegg in 2014. Foto Fadel Senna

Misschien was Johnny Clegg niet de beste zanger die Zuid-Afrika ooit gekend heeft. Hij was ook niet de meest uitgesproken artiest tegen apartheid, een woord dat hij liever vermeed. In Frankrijk, een land waar hij veel optrad, noemden ze hem de Zoulou Blanc, omdat hij Zulu sprak en als de Zulu’s leerde dansen. In de reacties op zijn overlijden dinsdag aan de gevolgen van alvleesklierkanker klonk vooral de humaniteit door waarvoor hij werd bewonderd, als taboedoorbreker, als fondsenwerver, als vriend van heel veel Zuid-Afrikanen.

Behalve muzikant was Clegg een antropoloog, die vanaf jonge leeftijd bevriend raakte met rondtrekkende mijnwerkers in Johannesburg en in de jaren zeventig een band oprichtte met een van hen: Sipho Mchunu, die van het platteland in KwaZulu Natal kwam. Mchunu leerde hem de taal en de muziek van de mijnwerkers, maskandi. Ze maakten samen muziek met hun band Juluka, stonden samen op de cover van hun eerste album. Dat strookte niet met de ideeën van de machthebbers van toen, die zwarte en witte Zuid-Afrikanen zo ver mogelijk van elkaar vandaan wilden houden. Hun concerten werden stilgelegd. Hun platen verboden. Clegg en Mchunu werden vele malen gearresteerd voor hun zondige gedrag.

In 1986, op het hoogtepunt van het geweld in de townships, schreef Clegg het nummer ‘Asimbonanga’, dat in het Zulu ‘Wij hebben hem niet gezien’ betekent. Het is een eerbetoon aan Nelson Mandela, die 27 jaar onzichtbaar zat opgesloten als vijand nummer één van het apartheidsregime. Dat lied ontroert vanaf de eerste toon. „Ik vraag: wie heeft de woorden om de afstand tussen jou en mij te overbruggen. Ik zing dat de woorden die Mandela sprak tijdens de rechtszaak (waarbij hij tot levenslang wordt veroordeeld) die afstand overbrugt”, legde Clegg later uit. Vlak voor zijn veroordeling in 1963 sprak Mandela de legendarische woorden dat hij zowel tegen witte als zwarte overheersing heeft gevochten en bereid was voor zijn principes te sterven.

Clegg voerde het nummer op in 1999 in Frankfurt, toen een stramme Mandela hem op het podium vergezelde en zijn beroemde jive danste terwijl Clegg zong. „We hadden hem eindelijk gezien. Onze reis was rond, in dat emotionele moment”, schrijft politiek analist Judith Februari vandaag in de Zuid-Afrikaanse krant Daily Maverick. „Clegg smeekte niet om zwart te zijn. Hij was het gewoon.”