De nalatenschap van de aidsbestrijder die omkwam bij MH17

Joep Lange | onderzoeker Een van de prominente slachtoffers van MH17 was aidsbestrijder Joep Lange. Zijn opvattingen leven vijf jaar later nog altijd volop voort in de manier waarop de ziekte aangepakt wordt.

Foto Merlijn Doomernik

Per 1 augustus zal in heel Nederland PrEP (een preventieve pil die beschermt tegen besmetting met hiv) beschikbaar zijn voor mensen met hoog risico op hiv, homoseksuele mannen met wisselende seksuele contacten. Dat geldt als een doorbraak in de bestrijding van de hiv-epidemie, omdat hiermee een groot aantal nieuwe besmettingen kan worden voorkomen.

„Joep zou trots en tevreden geweest zijn”, zegt Peter Reiss, hoogleraar Inwendige Geneeskunde in het Academisch Medisch Centrum Amsterdam. „Maar misschien zou hij ook vinden dat het allemaal veel te lang had geduurd, want Joep was vaak ongeduldig, soms op het drammerige af als het moest.”

Joep Lange was als hiv-onderzoeker vanaf het eerste uur betrokken bij de bestrijding van hiv en aids. Op donderdag 17 juli 2014 was hij een van de slachtoffers van de raketaanval op vlucht MH17 van Malaysia Airlines boven Oekraïne. Samen met zijn partner Jacqueline van Tongeren was hij op weg naar de twintigste editie van de Wereldaidsconferentie, in Melbourne, Australië.

Lees ook: dit interview met Joep Lange uit 2007: aids als loopbaan

Joep Lange was een grote naam in de epidemiebestrijding van hiv. Dat deed hij als arts, als onderzoeker, als voorzitter van de International AIDS Society en als oprichter van nonprofit-stichtingen die op onconventionele wijze hulp boden.

„Het goede nieuws”, zegt Peter Reiss, „is dat dingen doorlopen, ook als een zo belangrijk iemand plotseling wegvalt.” Veel van de ideeën die Joep Lange in gang zette, werpen nu nog hun vruchten af.

„Ik kende Joep heel goed, als collega en als vriend; onze kinderen speelden met elkaar”, zegt Reiss. De twee ontmoetten elkaar begin jaren tachtig tijdens de studie geneeskunde en trokken sindsdien regelmatig met elkaar op. Ze ontdekten dat ze bijna even oud waren – op één dag na dan, zou Joep altijd plagerig in herinnering brengen.

Reiss is verbonden aan het Amsterdam Institute for Global Health & Development (AIGHD), dat Lange oprichtte als interdisciplinair instituut. Reiss: „De hiv-epidemie moet je niet op één manier bestrijden, was Joeps overtuiging. Je moet alle aspecten tegelijk in ogenschouw nemen om zo veel mogelijk te bereiken.”

Dat was ook het idee achter AIGHD: een samenwerking tussen biomedici, gezondheidseconomen en sociale wetenschappers. „Het heeft intussen redelijk zijn weg gevonden. De lessen uit het hiv-veld gebruiken we nu om te verbreden naar andere gebieden. Bijvoorbeeld om in Afrika de multiresistente tuberculosebacterie te bestrijden, of op het gebied van geestelijke gezondheidszorg.”

Een ander initiatief van Joep Lange was de stichting PharmAccess, waarmee hij het bedrijfsleven wist te betrekken bij de bestrijding van hiv. Met bierbrouwer Heineken, die achttien brouwerijen in zeven Afrikaanse landen had, kwam hij overeen dat het zijn personeel zou laten testen op hiv en indien nodig ook hiv-remmers zou verstrekken. Later zou Unilever dat ook doen. Het was mede de inspiratie voor Botswana, om als eerste land in Afrika een succesvol hiv-bestrijdingsprogramma op te zetten.

Joep Lange was een visionair, die ver op de troepen vooruitliep. Hij had een gruwelijke hekel aan bureaucratie, en zocht voortdurend creatieve oplossingen om zaken voor elkaar te krijgen.

Terwijl de meeste andere hiv-bestrijders nog druk waren met het uitdelen van gratis condooms, dacht Lange al dat het veel beter zou zijn om mensen met virusremmers te beschermen. Dat zou evengoed de verspreiding van hiv door seksueel contact voorkomen. Maar bovendien voorkomt het dat mensen doodziek worden en dat kinderen via hun moeder besmet raken. Het leverde de atheïstische Lange de steun op van het Vaticaan, dat immers tegen condooms was.

Lees ook: een interview met zoon Max Lange.

Kort voor zijn overlijden was hij nog betrokken bij het formuleren van de ambitieuze zogeheten 90-90-90-doelstelling door UNAIDS, de hiv-aidsorganisatie van de VN. Dat werd een mondiaal doel, dat in 2020 bereikt moest zijn. Het houdt in dat 90 procent van de mensen die hiv-geïnfecteerd zijn dat ook van zichzelf weten. Vervolgens moet 90 procent van hen duurzaam behandeld worden met virusremmers, waarbij dat bij 90 procent van diegenen tot een effectieve onderdrukking van het virus leidt.

Hoewel niemand geloofde dat dit doel wereldwijd zo snel gehaald zou worden, is het „achteraf een uitstekende ambitie gebleken”, zegt Reiss. „Het heeft mobiliserend gewerkt doordat het een praktisch doel bood om de hiv-epidemie aan te pakken. Waar het niet meteen beleid werd, heeft het activisten geholpen om overheden onder druk te zetten.”

Het doel is nog lang niet gehaald, en zal ook volgend jaar nog niet binnen bereik komen. „Wereldwijd zijn er zo’n 37 miljoen mensen geïnfecteerd met hiv, waarvan er 15 miljoen nog altijd geen behandeling krijgen”, constateert Reiss. „We mogen nu vooral niet achterover leunen. Gelukkig stijgt de teller met mensen onder behandeling exponentieel. Deze mensen hebben een levenslange behandeling nodig dus het einde van hiv en aids ligt niet om de hoek.”

In Amsterdam is het 90-90-90-doel al ruimschoots gehaald, zegt Reiss, „Maar ook dat is niet voldoende. Hiv is nog niet verslagen. Het streven moet blijven het steeds beter te doen door te innoveren. Joep droomde ervan om de hiv-overdracht in Amsterdam, als eerste stad ter wereld, te elimineren.”

Luister ook de podcast NRC Vandaag over Joep Lange

Joep Lange gaf de kickstart voor het zogeheten H-TEAM (HIV Transmissie Eliminatie AMsterdam), dat er onder meer om draait de mensen te vinden die recentelijk geïnfecteerd zijn geraakt. Dat betekent: mensen bewust maken, snel en veel testen, en wanneer iemand positief test binnen 24 uur met virussremmers behandelen. Dan wordt de keten van verdere overdracht doorbroken.

Reiss: „Nu, na een aantal jaar, zien we al resultaat. De snelheid waarmee mensen die pas een infectie hebben opgelopen op behandeling worden gezet is in Amsterdam exponentieel toegenomen. Het aantal nieuwe hiv-infecties loopt terug. En, nu PreP erbij komt, gaan we hopelijk een nog scherpere daling zien.”

Joep Lange was een van de eersten die besefte dat je virusremmers niet alleen moet inzetten om aids te voorkomen, maar dat het ook een uitstekend middel is om de epidemie te stuiten. „Als Joep een goed idee zag, gooide hij zijn volle gewicht er tegenaan om dat doel te bereiken. En het is niet zwart-wit. Op alle vlakken waar je drukt is winst te boeken, zei hij. En hoe harder je doordrukt, des te groter de kans dat er ook daadwerkelijk iets gaat lukken.” De stenen die Joep Lange op deze manier in beweging kreeg, rollen nu nog steeds verder.

Voor dit artikel is onder meer gebruikgemaakt van het boek The impatient dr. Lange. One man’s fight to end the global HIV epidemic van Seema Yasmin.
Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Aids-onderzoeker Joep Lange kwam om bij MH17. Zijn erfenis leeft voort.
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.