Ondanks een verbod blijft Indonesië psychiatrische patiënten vastketenen

Reportage Geestelijke gezondheidszorg Veel Indonesiërs geloven dat mensen met schizofrenie of een bipolaire stoornis behekst zijn of bezeten door geesten. Ze zien vastketenen of opsluiten vaak als enige oplossing.

Een 45-jarige psychiatrische patiënt zit al zestien jaar geketend in het huis van zijn ouders in Ponorogo, op het oosten van Java; foto uit 2016.
Een 45-jarige psychiatrische patiënt zit al zestien jaar geketend in het huis van zijn ouders in Ponorogo, op het oosten van Java; foto uit 2016. Foto Ulet Ifansasti/Getty Images

De buren hebben het schuurtje speciaal voor Hamdan gebouwd. De bamboemuren zijn aan één kant kapot, je kijkt zo naar binnen. In de vlonders van de vloer gapen kieren. Ergens in die gaten moet hij zijn behoefte maar zien te doen. Want Hamdan kan nergens heen. De ketting om zijn enkels zit met drie sloten vast.

De inwoners van het dorp Kutaganas, in het westen van het Indonesische eiland Java, wisten niet meer wat ze met hem aan moesten. Hamdan was soms gewelddadig, vertelt buurman Ahnad Dimyati. Dan zwaaide hij met een bijl en dreigde mensen te vermoorden. „Soms ging hij het land van anderen bewerken alsof dat van hem was.”

Dorpshoofd Mahmud vertelt dat ze eerst hadden geprobeerd om Hamdan deels in de grond te begraven, een traditioneel gebruik dat zijn lichaam zou moeten afkoelen. Dat werkte niet. Daarna zagen ze vastketenen als enige uitweg. Mahmud (zoals menig Indonesiërs heeft hij geen achternaam) kreeg er toestemming voor van Hamdans broer. Dat is nu ongeveer veertien maanden geleden.

Het is een praktijk die in Indonesië lastig uit te bannen valt: patiënten met psychiatrische stoornissen worden vastgeketend en opgesloten. De overheid heeft dit soort ketenen al in de jaren zeventig verboden, maar dat betekent niet dat het gebruik is verdwenen. Sommige patiënten, meestal gaat het om mensen met schizofrenie of een bipolaire stoornis, zitten jarenlang vast.

Vandaag komt een groepje vrijwilligers de schizofrene Hamdan bevrijden. Ze bieden hem medicijnen aan om hem rustig te houden tijdens de rit naar de opvang, maar die wil hij niet nemen. Dus alvorens de sloten door te zagen, doen ze hem uit voorzorg handboeien om. Later, in de opvang, mogen de boeien af.

Hun auto staat op ongeveer honderd meter van de hut geparkeerd, maar Hamdan gaat wel drie keer zitten om uit te rusten. Lopen is uitputtend als je langer dan een jaar geen kant op kon.

Slechte geesten

Initiatiefnemer van de opvang is Nurhamid Karnaatmaja. Hij vertelt dat in de Indonesische samenleving allerlei misverstanden bestaan over psychische aandoeningen. „De ergste aanname is dat er niets tegen te doen valt.”

Veel Indonesiërs geloven dat slechte geesten bezit hebben genomen van mensen met schizofrenie, of dat ze behekst zijn. Nurhamid probeert die ideeën te bestrijden: „We moeten van een mystieke naar een medische benadering.”

Nurhamid heeft zelf een bipolaire persoonlijkheidsstoornis. „Ik had vreselijke stemmingswisselingen. Eerst dacht ik dat ik gewoon een boosaardig karakter had.” Maar hij zocht hulp en ontdekte hoezeer medicijnen hem hielpen. Sindsdien helpt hij anderen.

De 35-jarige Majid leeft al zes jaar in een kooi naast het huis van zijn ouders op Java; foto uit 2016.

Foto Ulet Ifansasti/Getty Images

Via het netwerk van zijn stichting krijgt Nurhamid te horen waar mensen zijn vastgeketend. Vaak is dat ver buiten de steden, diep in het binnenland. Net als bij Hamdan. Zijn hut staat midden in de rijstvelden. Een verpleger van het dichtstbijzijnde gezondheidscentrum is vandaag pas voor het eerst bij hem komen kijken. Het vastketenen gebeurt uit onwetendheid en schaamte, denkt hij: „Er is te weinig informatie over bekend.”

Toch voert Indonesië al jarenlang een landelijke campagne om het vastketenen te beëindigen: Indonesia bebas pasung, ‘Indonesië vrij van ketenen’. De campagne probeert het bewustzijn over psychiatrische aandoeningen onder de bevolking te vergroten, de beschikbaarheid van medicijnen te verbeteren en geestelijke gezondheidszorg te integreren in de ‘gewone’ gezondheidszorg. Snel gaat het niet: in 2010 was 2014 het streefjaar om ‘kettingvrij’ te zijn. In 2017 schoof dat op naar 2019. Ook dat lijkt niet haalbaar.

Buurman Ahnad Dimyati heeft een paar maanden geleden foto’s en filmpjes van Hamdan naar het ministerie van Sociale Zaken gestuurd. „Ik had gehoord dat in Indonesië niemand zo vast hoort te zitten.” Dimyati wilde de overheid laten weten dat zij iemand in hun dorp hadden waarmee ze zich geen raad wisten, en vroeg om hulp. Een reactie kreeg hij niet.

Monitoren is één ding

De overheid onderneemt zeker wel positieve stappen, zegt Kriti Sharma. Zij deed namens mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch onderzoek naar het vastketenen. Volgens haar daalde het aantal opgesloten Indonesiërs van ongeveer 18.800 in 2016 tot zo’n 12.800 vorig jaar. Al zegt zij ook: dit is typisch zo’n fenomeen waarover precieze cijfers moeilijk zijn vast te stellen. Het gebeurt buiten het zicht. „Zeer waarschijnlijk ligt het aantal toch hoger.”

Sharma vertelt over een „ambitieus” overheidsprogramma dat loopt sinds 2017, waarin lokale hulpverleners van deur tot deur gaan om de gezondheid van hun inwoners in de gaten te houden, inclusief hun mentale toestand. In sommige steden houden ze met een app bij of iemand het moeilijk heeft. Na een paar weken krijgen de hulpverleners via de app een seintje dat ze opnieuw bij diegene langs moeten gaan. Eind vorig jaar had het programma 21,5 miljoen huishoudens bereikt.

Monitoren is één ding, vervolgens ook echt de vereiste zorg krijgen, is iets anders. Indonesië heeft 260 miljoen inwoners en er zijn maar negenhonderd psychiaters en zo’n 1.100 klinisch psychologen. Psychiatrische klinieken zijn ook schaars: volgens de recentste cijfers zijn het er 48 in het hele land. Acht van de 34 provincies hebben helemaal geen psychiatrische ziekenhuizen. In drie provincies werken geen psychiaters.

Patiënten krijgen een douche in een kleine psychiatrische kliniek in de buurt van Jakarta; foto uit 2018.

Foto Andrew Lotulung/Getty Images

Psychiatrische instellingen

In psychiatrische instellingen zijn de omstandigheden niet best. Kriti Sharma van Human Rights Watch zegt dat het hier ook gangbaar is mensen te ketenen. „Ze gebruiken vaak nog isolatiecellen. Patiënten kunnen daar wekenlang zitten.” Misbruik komt voor en ze doen soms aan gedwongen behandeling, bijvoorbeeld door medicijnen in te spuiten. „Dat zijn ernstige schendingen van mensenrechten.”

In de opvang van Nurhamid, het is een huis dat hij van een particuliere donor in bruikleen heeft gekregen, gaat het er echter gemoedelijk aan toe. Zijn opvang krijgt geen geld van de overheid – ja, in de jaren negentig kreeg hij een auto. En soms krijgt hij medicijnen gratis in het ziekenhuis, wie daarvoor betaalt vraagt hij niet.

Sommige patiënten liggen op matjes te slapen. Er is een kleine moskee, een kippenhok en een moestuin waar ze uien en maïs verbouwen. De hulpverleners hier hebben bijna allemaal zelf ook opgesloten gezeten. Ze weten hoe het is.

Bij Hamdan gaan de handboeien af de ochtend na zijn aankomst. Hij krijgt een knipbeurt en een bad. Ze noemen de opvang Istana, het paleis. Want al hebben ze aan van alles een tekort hier, aan rijst, aan bedden, aan geld: in vergelijking met vastzitten aan een ketting in een stinkend hok, is het vorstelijk.

Al duurt het ook hier soms een paar dagen voordat iemand ‘vrij’ mag. Een jonge vrouw zit nog met haar handen vast aan een paal. Ze roept van alles over president Obama. Nurhamid noemt ze „de apenkoning”, ze voelt zich net een aapje met die handboeien. Het kan niet anders, zegt Nurhamid: „We doen het alleen als we denken dat iemand een gevaar is voor zichzelf of anderen.” Meestal duurt het hooguit een dag of vijf tot ze de juiste dosering van medicijnen hebben gevonden.

Het echte probleem komt als de patiënten zijn opgeknapt. Lang niet altijd wil de familie dat iemand terugkomt, zeker niet als diegene gewelddadig was. En over het langdurig gebruik van medicijnen bestaan ook veel vooroordelen, zegt Nurhamid: „In de gemeenschap, maar zelfs bij deskundigen. Ze noemen de mensen zielig omdat ze verslaafd zijn aan pillen.” Eenmaal terug in hun dorp schamen patiënten zich dat ze kennelijk verslaafd zijn en dus stoppen ze weer met de medicijnen.

Zodoende komt het voor dat Nurhamid bekende gasten opnieuw in zijn paleis moet verwelkomen. Hij biedt nu opvang aan 47 patiënten. „En sommigen gaan nooit meer weg.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Indonesië blijft psychiatrische patiënten vastketenen
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.