Wat maakt overheden en ict-projecten zo’n moeilijke combinatie?

Ict-problemen Minister Carola Schouten grijpt in bij toezichthouder NVWA. Oorzaak: een mislukt ict-project en „verandermoeheid”. Vier vragen over de ingreep.

Volgens minister Schouten van Landbouw is er bij de NVWA sprake van „verandermoeheid”.
Volgens minister Schouten van Landbouw is er bij de NVWA sprake van „verandermoeheid”. Foto Peter Hilz/HH

De Belastingdienst, het UWV, Defensie, de rechtspraak: de lijst met overheidsinstanties waar ict-projecten van miljoenen euro’s spaak liepen, is lang. Daar staat sinds kort ook de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) op. De kosten van de invoering van het nieuwe ict-systeem Inspect liepen zo hoog op dat minister Carola Schouten (Landbouw en Voedselkwaliteit, ChristenUnie) in april de stekker uit het project trok.

Vrijdag maakte ze bekend dat ze mede naar aanleiding van het project maatregelen neemt bij de organisatie. Zo stelt ze onder meer een externe commissie in die zich bezig moet houden met de ict en het management van de NVWA.

1 Waarom stopte Schouten de invoering van Inspect?

Schouten schrapte Inspect na een kritisch rapport van het Bureau ICT-toetsing (BIT). Het project, dat sinds 2013 liep, moest de NVWA gaan ondersteunen bij inspectie- en toezichtstaken. Het moest onder meer door samenvoeging van gegevens risicogebieden in het toezicht identificeren. Aanvankelijk werden de kosten geschat op 36 miljoen euro, bij een oplevering eind 2019. Door tegenvallers werd het budget opgeschroefd naar 95 miljoen euro en zou volledige invoering twee jaar langer duren.

BIT becijferde begin 2019 dat het project nóg vele tientallen miljoen euro’s meer zou gaan kosten en bovendien niet eind 2021 klaar zou zijn. Schouten besloot daarop niet langer te willen „doormodderen”.

Daarbij speelde ook mee dat BIT harde conclusies trok over de opstelling van de NVWA. Zo had het bureau al in 2017 grote twijfels bij Inspect. De NVWA wilde echter „onder geen beding stoppen”. BIT heeft toen geadviseerd risico’s van het project te reduceren en binnen enkele maanden opnieuw te bekijken of het wel functioneert. „Dit advies is niet opgevolgd”, schrijft het bureau. „Daarbij zien wij dat de NVWA met Inspect een oplossing ontwikkelt die zo complex is dat het beheer en onderhoud ervan tot hoge kosten gaan leiden. Bovendien sluit de ontwikkelde oplossing niet voldoende aan bij de gebruikerswensen [...].”

2 Wat gaat de minister nu doen?

Minister Schouten heeft een periode van „herbezinning” ingelast, zo schrijft ze in haar brief aan de Tweede Kamer. Daarvoor heeft ze onder meer voormalig topambtenaar Peter Hennephof toegevoegd aan de dagelijkse leiding van de NVWA. Tussen 2011 en 2017 was hij hoofddirecteur van de Dienst Justitiële Inrichtingen – de landelijke gevangenisbaas dus. Sinds 1 juni heeft hij twee klussen. Hij adviseert niet alleen de NVWA, maar ook het UWV.

Ook gaat een externe commissie van deskundigen kijken naar de „grondoorzaken” die hebben geleid tot het mislukken met Inspect. Daarnaast moeten zij adviseren of bepaalde delen toch niet te behouden zijn, om kapitaalvernietiging van de reeds uitgegeven 60 miljoen euro te voorkomen.

3 Wat zegt dit over de NVWA?

De NVWA is in 2002 ontstaan als een fusie tussen diverse keuringsinstanties. De organisatie heeft de afgelopen jaren steeds meer taken gekregen, van toezicht houden op het rookverbod in cafés tot toezicht houden op plantenziektes. Terwijl schandalen als de fipronilaffaire en de zaak rond als rundvlees verkocht paardenvlees leidden tot nieuwe verantwoordelijkheden, werd de organisatie bovendien ingekrompen.

Dat heeft volgens Schouten bij de organisatie geleid tot „verandermoeheid” en „ingesleten patronen” die de invoering van het ict-project in de weg zat. En dat terwijl dat project juist bedoeld was om de inspecteurs taken uit handen te nemen en samengevoegde onderdelen eindelijk tot een eenheid te smeden. De minister heroverweegt nu de rol en het budget van de NVWA door te kijken „naar het takenpakket in relatie tot de middelen”.

4 Wat maakt overheden en ict-projecten zo’n moeilijke combinatie?

Lees ook: De overheid en haar ICT-projecten: een structurele worsteling

„Een ongewenste verhouding”, noemt Albert Boonstra, hoogleraar informatiemanagement aan de Rijksuniversiteit Groningen, de relatie tussen overheden en leveranciers van ict-diensten. „Er is een gebrek aan kennis bij de ambtelijke organisatie die daardoor vaak moet inhuren. De overheid kan als opdrachtgever dit soort bedrijven nauwelijks tegenspreken. Dat wringt: kosten kunnen vrij snel oplopen.”

Toetsingsbureau BIT waarschuwde de overheid daar al eerder voor met het advies „de inspecteur-generaal van de NVWA te laten investeren in het intern aantrekken van stevige IT-deskundigheid, zodat de NVWA in de toekomst beter voorbereid is op het digitaliseringsvraagstuk”.

Wat ook meespeelt: de verplichte aanbesteding van dit soort diensten. Boonstra: „Als kennis ontbreekt om zo’n bieding op juiste waarde te schatten, kan de rekening achteraf nadelig uitvallen.”