NAVO bevestigt per ongeluk: op Volkel liggen Amerikaanse kernbommen

Tactische nucleaire wapens Dat Amerikaanse kernwapens op luchtmachtbasis Volkel liggen, is al decennia een publiek geheim. Een officieel document van de NAVO, uit april, bevestigt dit door per abuis vijf locaties, in onder meer Nederland en België, te ‘onthullen’.

Een Belgische F16 op de basis Kleine-Brogel, waar ook Amerikaanse B61’s liggen.
Een Belgische F16 op de basis Kleine-Brogel, waar ook Amerikaanse B61’s liggen. Foto Yorick Jansens/EPA

In een – inmiddels aangepast – document heeft de NAVO eerder dit jaar per ongeluk onthuld wat al decennia een publiek geheim is: op de luchtmachtbasis in het Noord-Brabantse dorp Volkel liggen Amerikaanse kernbommen opgeslagen.

De zogeheten ‘tactische nucleaire wapens’ liggen al sinds de Koude Oorlog op militaire luchtbases in Nederland, België, Duitsland, Italië en Turkije. Expliciete bevestiging daarvan bleef echter al die jaren uit. ‘We kunnen dit ontkennen noch bevestigen’, luidt de standaardreactie van NAVO-lidstaten op de vraag of ze wapens uit het Amerikaans kernarsenaal beheren.

Maar deze dinsdagochtend citeert de Belgische krant De Morgen uit het rapport A new era for nuclear deterrence? Modernisation, arms control, and allied nuclear forces. Een eerste versie van het document werd op 16 april gepubliceerd; leden van de Belgische partij De Groenen wisten er de hand op te leggen. In de introductie staat het volgende te lezen over de nucleaire B61-zwaartekrachtbommen: „Deze bommen zijn opgeslagen in zes Amerikaanse en Europese bases: Kleine-Brogel in België, Büchel in Duitsland, Aviano en Ghedi-Torre in Italië, Volkel in Nederland en Inçirlik in Turkije.”

Lees ook deze opinie: Welke nucleaire rol moet Nederland spelen nu Rusland en Amerika begonnen zijn met het moderniseren van hun arsenalen? Volgens Ko Colijn had een advies daarover beter gekund.

Niet eerder werden in een openbaar NAVO-document de locaties zo specifiek opgesomd. In een nieuwere versie van hetzelfde rapport, dat maandag verscheen, is de paragraaf dan ook vervangen door: „De Europese bondgenoten die vaak worden genoemd in deze context zijn België, Duitsland, Italië, Nederland en Turkije.”

Lubbers klapte uit de school

Nadat de nucleaire bommen in de jaren vijftig en zestig werden geplaatst op de militaire bases, kwam hun aanwezigheid vaker indirect ter sprake. Zo moderniseert de Amerikaanse defensie haar B61’s zodat die compatibel zijn met de F-35, het nieuwe gevechtsvliegtuig dat beter bekendstaat als de Joint Strike Fighter (JSF). En voor dat ontwerp straaljager werd dan weer gekozen omdat het beschikt over ‘nucleaire capaciteit’.

Via WikiLeaks lekten daarnaast eerder diplomatieke berichten uit waarin melding werd gemaakt van gesprekken tussen Amerikaanse ambassadeurs en de Europese overheden, over het onderhoud van de kernwapens.

Maar een expliciete, officiële vermelding van het bondgenootschap: dat mocht gewoon niet.

Oud-premier Ruud Lubbers brak met die geheimhouding in 2013, toen hij in een documentaire vertelde over de bommen op Volkel. Hij wist daarvan als premier (1982-1994), maar kwam daarvoor al, toen hij als dienstplichtig militair op de basis werkte, ook met het arsenaal in aanraking. „Ik heb nooit gedacht dat die malle dingen daar nog steeds zouden zijn, anno 2013”, stelde de CDA’er tegenover de tv-zender van National Geographic.

Die opmerking leidde tot ophef. Er was zelfs sprake van een mogelijke vervolging van Lubbers. Hij zag zich genoodzaakt zijn woorden in te trekken en deed dat via een gewiekste U-bocht: de situatie die hij beschreef, ging toch een aantal jaren terug. Hoe – en óf – de bommen er inmiddels bijliggen, daar had hij naar eigen zeggen geen weet van.

In het recente rapport staat te lezen dat in de vijf landen „ongeveer 150 nucleaire wapens” liggen. Dat aantal komt overeen met eerdere schattingen van onderzoekers. In Volkel zouden zo’n twintig bommen zijn opgeslagen. De B61’s blijven op de Europese en Turkse bases, omdat ook Rusland veel tactische nucleaire wapens heeft, legt de NAVO uit.

Bewust vaag

Sinds 1953, en ook in de jaren zestig, werden de tactische nucleaire wapens uit het Amerikaanse arsenaal op de NAVO-bases geplaatst. Deze relatief kleinere wapens konden dienen ter ‘vooruitgeschoven afschrikking’ van de Sovjet-Unie. Zo werd het afhouden van die vijand een zaak van alle NAVO-lidstaten, niet alleen van de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk of Frankrijk. De wapens, stelt ook het recente document, zijn „een concrete herinnering aan de Amerikaanse toewijding aan de bescherming van de Europese NAVO-bondgenoten”.

Zwijgen over het arsenaal en het protocol voor inzet daarvan, dient volgens sommige experts dit afschrikkingsdoel. Door ambigu te blijven over de militaire plannen, zou de vijand minder snel geneigd zijn tot een eerste aanval.

Dat niet publiekelijk werd ingegaan op de aanwezigheid van de bommen, heeft echter net zo goed een diplomatieke reden: alle vijf de opslaglanden zijn behalve NAVO-bondgenoot ook ondertekenaar van het Non-proliferatieverdrag uit 1968. Dat verdrag verbiedt de verspreiding van nucleaire wapens, of de benodigde kennis en techniek om die te hanteren, van het ene land naar het andere. Het in bruikleen stellen van de Amerikaanse wapens vormt volgens een strenge lezing een schending daarvan.