Dubbelrollen en argwaan aan de rand van het Mediapark

Commissariaat voor de media Het Commissariaat voor de Media is de bewaker van Hilversum. Het ziet toe op de integriteit van de televisiewereld. Maar de toezichthouder verkeert zelf permanent in crisis.

Het gebouw van het Commissariaat voor de Media in Hilversum.
Het gebouw van het Commissariaat voor de Media in Hilversum. Foto David van Dam

Na samen meer dan zeventig jaar achter de schermen bij de publieke en commerciële omroep te hebben gewerkt, restten ons [...] slechts twee keuzes: een langdurige psychiatrische behandeling of alle ervaringen van ons afschrijven.

[...] Buitenstaanders hebben vaak de neiging huizenhoog op te kijken tegen alles wat met de televisiewereld te maken heeft […] Maar als het aankomt op opportunisme, doelredeneringen, bestuurlijke stompzinnigheid en arrogantie, megalomaan gedrag en egocentrisme staat de omroepwereld onveranderlijk op eenzame hoogte.

uit: Dwergwerpen, Over ambitie en goede smaak in de tv-wereld, Bart in’ t Hout & Eric Eljon (2019)

Eric Eljon wandelt op dinsdag 9 april om half tien ’s ochtends Hotel Lapershoek binnen, een horecazaak vlakbij zijn huis in Hilversum. Zijn twee medebestuurders van het Commissariaat voor de Media hebben hem gevraagd daar af te spreken, en niet op het kantoor van de toezichthouder, gebruikelijk voor het dinsdagoverleg. Het is te koud om buiten te zitten.

Een week eerder heeft Eric Eljon in kleine kring zijn debuutroman Dwergwerpen gepresenteerd – een boek dat volgens de flaptekst een „onthullende kijk” op de Nederlandse televisiewereld biedt. Hij beschrijft op melige wijze de wijdverbreide hebberigheid, het narcisme en de hypocrisie van de wereld waarin hij zelf jarenlang als programmamaker werkte. Nu houdt hij toezicht op diezelfde wereld. Aan de hand van zijn fictieve personages beschrijft hij hoe het vroeger bij actualiteitenrubrieken ging: „Boele moest voor half december voor het loyaltyprogramma van de KLM nog een paar duizend luchtvaartmiles zien te scoren, omdat hij anders zijn wintervakantie naar Miami zelf moest betalen. (…) Ook bij de collega-rubrieken moest het jaarbudget worden opgesoupeerd, omdat er anders een korting dreigde. Dus puilde de first class business lounge van de intercontinentale vluchten uit van de Hilversumse verslaggevers.”

Lees ook: ‘Kun je als toezichthouder acht bijbanen hebben? ’

In Hotel Lapershoek hoort Eljon dat het boek slecht is gevallen. Zijn twee medebestuurders zeggen zelfs het vertrouwen in hem op.

Eljon, een stevige verschijning die wel gewend is aan discussie, loopt verbijsterd terug naar huis. Eenmaal thuis kan hij al niet meer inloggen. Ook de toegang tot het pand blijkt hem ontzegd.

Twee jaar eerder had de voorzitter van het Commissariaat al een ruwe versie van het boek per mail gekregen. Eljon wilde weten wat de voorzitter ervan vond en of hij het kon uitgeven. Waarom heeft toen niemand iets gezegd?

Nog dezelfde middag wordt het personeel van het Commissariaat voor de Media bijeengeroepen. Voorzitter Madeleine de Cock Buning vertelt dat Eric Eljon voorlopig thuis zit. Ter illustratie wordt een korte passage uit de proloog van Dwergwerpen voorgelezen: „Iedere gelijkenis met bestaande personen is volstrekt toevallig, maar als geen enkele (oud-)journalist of (voormalig) omroepmedewerker zichzelf in één van de personages herkent, dan zouden we toch diep teleurgesteld zijn.”

Twee weken later maakt minister Arie Slob (Media, ChristenUnie) de gebeurtenissen officieel. Binnen het driekoppige leidinggevende college van het Commissariaat is „door verschillende oorzaken” een vertrouwensbreuk ontstaan, schrijft hij op 25 april aan de Tweede Kamer. Slob onderzoekt „of de heer Eljon in de toekomst met gezag zijn functie zal kunnen uitoefenen”.

In permanente staat van crisis

De schorsing van Eljon staat niet op zich. Bij het Commissariaat voor de Media, dat met vijftig medewerkers toeziet op de werkwijze van de omroepen, is het een komen en gaan van mensen, zo blijkt uit onderzoek van NRC. Er is sprake van onderling wantrouwen. Jarenlang worden dezelfde externe krachten ingehuurd. En toezichthouders hebben nevenfuncties die op gespannen voet staan met hun werkzaamheden voor het Commissariaat.

Dat blijkt uit vertrouwelijke correspondentie, privé-opnames, een onderzoeksrapport van adviesbureau PwC, en gesprekken met medewerkers, ex-medewerkers en andere betrokkenen die allemaal anoniem willen blijven uit vrees dat openbaarheid hun loopbaan schaadt.

Het Commissariaat is een organisatie in permanente staat van crisis. Een voormalig leidinggevende: „Iedereen wordt daar gek.”

Aan de rand van het Mediapark in Hilversum staat het pand van het Commissariaat voor de Media. Een modernistisch gebouw van tweeduizend vierkante meter dat lui tegen de heuvelachtige zandgrond rust. Vanuit alle ruimtes kijk je er naar buiten – transparantie is de grondgedachte van het ontwerp.

Hier houden elke dag de vijftig medewerkers toezicht op de naleving van de Mediawet door de omroepen en beschermen zij de persvrijheid. Mag presentatrice Yvon Jaspers van Boer zoekt vrouw reclame maken voor een veevoederfabrikant? Kan presentator Matthijs van Nieuwkerk meer verdienen dan een minister? Wordt de Rijksbijdrage van 500 miljoen door de publieke omroep rechtmatig besteed?

Hier zien ze de cijfers waarnaar Den Haag alleen kan gissen: de details achter de jaarrekeningen, programmakosten, contracten en sponsorafspraken. Hier grijpen ze in als omroepmedewerkers hun familieleden inhuren, als een presentator op tv haar eigen servies verkoopt. De toezichthouder kan waarschuwen en boetes uitdelen, zendtijd intrekken of een uitzendverbod opleggen. En wanneer er sprake is van wanbeleid of verrijking, kan het Commissariaat bestuurders naar huis sturen.

Dit hoekje van het Mediapark behoort integriteit, informatievrijheid en onafhankelijkheid te ademen. Hier wordt, zo is de opdracht, de moraal van Hilversum bewaakt.

Vertrouwensbreuk door roman

De timing van Eljons omstreden roman begin april is slecht. Zojuist heeft minister Slob een kritisch rapport van PwC over de toezichthouder naar de Tweede Kamer verstuurd. Voorzitter Madeleine de Cock Buning staat op het punt om feestelijk afscheid te nemen. Na tien jaar zit haar maximale termijn bij de toezichthouder erop.

Dat het in Hotel Lapershoek in de top tot een vertrouwensbreuk komt, verrast betrokkenen niet. In de organisatie heerst een fundamenteel gebrek aan vertrouwen. Werknemers zijn bang en voelen zich onveilig. Vraag betrokkenen naar de reden, en zij wijzen naar het college.

Het Commissariaat is strikt hiërarchisch georganiseerd. Hoewel directeur Suzanne Teijgeler met het managementteam de dagelijkse leiding heeft, maken de drie collegeleden binnen de organisatie de dienst uit. Zij heten ‘commissarissen’, maar zijn in werkelijkheid bestuurders. Ze zijn niet fulltime in dienst (0,7 fte) maar wel eindverantwoordelijk voor álle besluitvorming. Drie uiteenlopende karakters, van wie vooral de voorzitter voortdurend volledige controle wil houden.

Voorzitter Madeleine de Cock Buning is een voormalig Zuidas-advocaat met een lange lijst nevenfuncties. Ze is ambitieus en geldt als een kundig jurist. Bij het Commissariaat wordt ze niet erg gewaardeerd. Ze delegeert niet, behalve als het om slechtnieuwsgesprekken gaat, zeggen diverse ingewijden. Zij vinden haar onberekenbaar, ze laat collega’s zomaar vallen.

Naast haar staat Eric Eljon, de enige commissaris met een omroepachtergrond. Iemand die als programmamaker begon bij de AVRO, een publieke omroep, en bij het commerciële SBS geleerd heeft snel en soms directief te beslissen – en mensen kan overdonderen. Een belangrijke reden, geeft de voorzitter toe, dat Eljon is aangetrokken. Jan Buné trad als laatste aan. Een man van de achtergrond. Hij is voormalig accountant van Deloitte en heeft de portefeuille financieel toezicht.

Het is de driekoppige top, zeggen medewerkers, waardoor de organisatie tot stilstand komt. Het gebrek aan vertrouwen in eigen personeel en het niet delegeren resulteert in ‘micromanagement’: over elk wissewasje wil het trio meebeslissen. Een ex-medewerker tekent een poppetje met een lange, dunne nek. „Vanuit de organisatie loopt een smalle lijn omhoog. Je vraagt je voortdurend af: wat gaat het hoofd doen? Wiebelt het naar links, of gaat het naar rechts?”

Werkweken op het Commissariaat voor de Media kennen een ijzeren ritme. Stukken vanuit de organisatie moeten voor vrijdag negen uur naar het college zijn verstuurd. Wat later komt, lezen zij niet.

De afspraak is dat de besluitvorming op dinsdag plaatsvindt, in een overleg met de directeur en het managementteam. Mocht Eva Jinek in haar uitzending reclame maken voor een fitnessapparaat? En zo nee, hoe hoog is de boete voor de omroep?

In werkelijkheid is het besluit voor dinsdag vaak al genomen, zonder contact met de jurist die zo’n omstreden sponsorconstructie heeft uitgezocht. De collegeleden hebben iedere maandag een call zonder de algemeen directeur waarin minutieus de besluiten worden voorbesproken.

Het gevolg, zeggen medewerkers: in de vergadering worden nauwelijks meer argumenten uitgewisseld. Het besluit is al genomen, op dinsdag hamert het college af. „Het frustreert heel erg als jij maanden aan iets hebt gewerkt, en dan dicteert het college dat het allemaal anders moet.” Tegenspraak wordt niet gewaardeerd, zegt een voormalig medewerker.

Vertrouwelijke videoboodschap

(Ex-)werknemers zeggen gebukt te gaan onder het gebrek aan vertrouwen en kampen met een gevoel van onveiligheid. De top roddelt met medewerkers over het functioneren van andere personeelsleden. Hun werk is nooit goed genoeg. In een vertrouwelijke opname uit 2017 spreekt voorzitter De Cock Buning over haar goede band met Eljon. Het is een videoboodschap, als cadeau voor zijn zestigste verjaardag: „Wij werken bij het Commissariaat met mensen die niet zo snel kunnen denken als Eric, het ook niet zo goed begrijpen allemaal en ook minder committed zijn”.

Madeleine de Cock Buning

Gevraagd naar zijn ongeduld legt zij uit dat Eljon echt kan ‘afhaken’ op medewerkers die „niet mee willen”. Die noemt hij „konijnenkoppen”. „Met die of die wil hij dan niet meer werken. Ik kan het me heel erg goed voorstellen. Het is eigenlijk onbegrijpelijk dat mensen er niet voor gaan.”

De Cock Buning kleineert in de opnames niet alleen de medewerkers. Ze is ook over de omroepen laatdunkend. Over omroepen op de eilanden van Caribisch Nederland die ze samen met Eljon en hun beider zoons bezocht, zegt ze: „Wij hebben heel veel plezier gehad met al die idiote bestuurders. (…) Sommige omroepen zaten in kippenhokken met twee mannen en een draaitafeltje”.

Omdat rechtstreeks overleg met het college alleen is weggelegd voor leidinggevenden, schuiven dossiers eindeloos heen en weer. Daarbij komt dat het Commissariaat geen regels heeft over het maximum aantal nevenfuncties dat bestuurders mogen vervullen. Werknemers klagen dat de leiding vaak afwezig is. En als ze er wel zijn, verliest de top zich in details. Gesprekken zoals die met het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap worden in rollenspellen voorbereid.

Die controledrift en sfeer van wantrouwen resulteert in traagheid. Oud-medewerkers herinneren zich dossiers die bij hun aantreden speelden, maar bij hun vertrek uit de organisatie nóg altijd niet zijn afgerond. Als Sky Radio in september 2015 klaagt over publieke radiozenders die samenwerken met commerciële concertorganisaties duurt het anderhalf jaar voordat de toezichthouder een last onder dwangsom oplegt.

Presentatrice Yvon Jaspers, die afgelopen jaar onder vuur lag vanwege haar contract met veevoerbedrijf ForFarmers, sprak in talkshow Pauw haar frustraties uit over het slepende onderzoekstraject van de toezichthouder. Jaspers: „Er is zé-ven maanden lang onderzoek gedaan, daar is uitgekomen: er ís niks verkeerd gegaan.”

Jan Buné

Het Commissariaat heeft slecht zicht op hoe lang aan dossiers wordt gewerkt, en door wie. Dat wordt niet bijgehouden. Duidelijk is dat er structureel veel en dezelfde mensen worden ingehuurd: een persoonlijk coach, de accountant, leidinggevenden bij de afdeling financiën en juridische zaken. Advieskantoor PwC, dat voor de minister onderzoek deed, concludeert daarover: „Beperkt zicht op doorlooptijden tast transparantie en professionaliteit aan”.

Wie ongelukkig is, zoekt zijn directe collega’s op – er wordt in de werkkamers van het pand vaak en langdurig overlegd. Anderen vertrekken, ook soms net aangetreden werknemers die met moeite zijn geworven. Iedere maand gaat er wel een, soms zonder uitzicht op een nieuwe baan. Medewerkers zien de organisatie „in razend tempo” leeglopen. Intern gaat de grap rond: ‘We zijn goed in afscheid nemen’.

Lange tijd ontkent de leiding dat probleem intern, maar PwC komt begin dit jaar met de kille cijfers. Bij de toezichthouder vertrekt jaarlijks gemiddeld twintig procent van het personeel, een buitengewoon hoog percentage in vergelijking met andere, gelijksoortige organisaties.

Eric Eljon (geschorst)

Het dieptepunt was 2015, een jaar waarin liefst achttien van de 55 mensen de organisatie verliet – dat is 33 procent. Omroepen klagen, zo constateert PwC, dat ze „hun zaak of kwestie meerdere malen” moeten uitleggen, dat „historische kennis” bij medewerkers ontbreekt.

Het personeel schaamt zich daarom rot als de toezichthouder campagne gaat voeren onder de slogan ‘Huis op Orde’. Onder aanvoering van Jan Buné houdt het Commissariaat in 2017 een tour langs alle publieke omroepen om een nieuwe gedragscode te promoten en uit te leggen waar omroepen zich voortaan aan moeten houden.

Omroepen moeten veel meer nevenfuncties openbaar gaan maken, vaker hun accountant vervangen en minimaal drie offertes aanvragen bij opdrachten boven de 50.000 euro. Een reglement van 39 pagina’s, waarin de nadruk op transparantie, verantwoording en het goede voorbeeld geven ligt. De ironie: voor het Commissariaat zelf gelden al deze regels niet.

„Je kunt toch niet anderen vertellen dat het zo moet, om er vervolgens zelf zo’n puinhoop van te maken?”, zegt een ex-werknemer.

Dubbelrol collegeleden

Het Commissariaat maakt zelf niet alle nevenfuncties openbaar. Neem Eric Eljon. Voor de mediaman betekenen drie dagen bij het Commissariaat dat hij nog twee à drie dagen van de week over heeft voor andere klussen.

Hij begint direct na zijn aantreden als commissaris in 2011 een adviesbureau met als aandachtsgebied „communicatiestrategie en public affairs”. Het Commissariaat staat dat toe maar is er niet transparant over: het is de enige nevenfunctie waarvan het geen melding maakt op de website. Eljon maakt op de site van zijn bedrijf nog wel een voorbehoud: „Gelet op zijn functie als toezichthouder is Eric Eljon niet beschikbaar voor werkzaamheden binnen de mediasector.”

Maar als hij in 2014 samen met oud-LPF-Kamerlid Max Hermans het lobbybureau Binnenhof Advies begint, is dat minder duidelijk. Eljons ervaring als lobbyist en zijn functie als toezichthouder gelden nu als aanbeveling – en nergens staat dit keer een voorbehoud. Eljon beschikt „over uitstekend inzicht in het functioneren van zowel ministeries als toezichthouders”, staat er. „Bovendien kan hij, op basis van jarenlange ervaring binnen de mediawereld (…) deskundig adviseren op het gebied van media, imago en positionering.”

Binnenhof Advies wordt nooit gemeld in het jaarverslag van het Commissariaat. Werknemers storen zich eraan dat Eljon zijn functies zo nu en dan door elkaar laat lopen. Hij ontvangt klanten in het pand van de toezichthouder, of organiseert er besprekingen met zijn lobby-compagnon.

Voorzitter De Cock Buning is juist weer heel druk bezig met haar betaalde bijbaan in Brussel als voorzitter van de High Level Expert Group on Fake News and Online Disinformation om nepnieuws aan te pakken. Daartoe zet zij regelmatig een deel van werknemers van de Nederlandse toezichthouder in. Het levert interne discussie op of dat wel kan.

Van een geheel andere orde zijn de bijbanen van Jan Buné. Die is regelmatig op Cyprus voor zijn commissariaat bij een Russisch concern: Mail.Ru Group. Het is het grootste internetbedrijf van Rusland, eigenaar van VKontakte, het Russische Facebook. Mail.Ru heeft belastingconstructies via Cyprus, de Britse Maagdeneilanden en Nederland lopen. Buné is er voorzitter van de boekhoudcommissie. Hij werkt er tegen internationale tarieven: de tienkoppige raad van commissarissen verdient ruwweg 2 miljoen per jaar.

Mail.Ru raakte vorige zomer in opspraak toen het Amerikaanse Congres onderzoek deed naar Facebook. Het Amerikaanse techbedrijf bleek niet alleen Cambridge Analytica heimelijk toegang te hebben gegeven tot privédata van zijn klanten, maar ook de Russische mediareus.

Mail.Ru heeft al langer een slechte naam en wordt in Rusland in verband gebracht met staatscensuur. Bij de vervolging van dissidenten is gebleken dat de Russische inlichtingendienst FSB direct toegang kan hebben tot de data van VKontakte en daar geen toestemming voor hoeft te vragen.

Hoe verhoudt die nevenfunctie zich met een toezichthouder die als taak heeft de vrijheid van meningsuiting te beschermen, die nepnieuws onderzoekt en ervoor waarschuwt?

Eén gebeurtenis wist het Commissariaat tot nu toe met succes aan het zicht te onttrekken. In januari 2018 wordt commissaris Jan Buné door de Accountantskamer veroordeeld. Hij heeft als accountant een paar jaar ervoor – toen hij al bij het Commissariaat werkte – „onzorgvuldig en ondeskundig” gehandeld, zo oordeelt de tuchtrechter over „betrokkene Y1” en geeft hem een berisping. De werkzaamheden staan niet in verband met zijn functie als toezichthouder, maar betekenen een dreun voor zijn reputatie als financieel expert.

Het Commissariaat en Buné verzwijgen de veroordeling voor de minister. Buné wordt in augustus door Slob herbenoemd. Van Bunés berisping weet de minister niets. Pas als NRC vragen stelt, komt die informatie boven.

Feestelijke foto van etentje

De zoektocht naar een opvolger van Madeleine de Cock Buning is in handen van Marja Wagenaar, oud-Kamerlid voor de PvdA en sinds haar vertrek uit Den Haag consultant. Ze wordt al sinds 2010 volgens het Commissariaat „met tussenpozen” door de toezichthouder ingehuurd (volgens medewerkers vrijwel permanent). Wagenaar adviseert De Cock Buning en scoutte meerdere leidinggevenden, onder wie in het verleden de commissarissen Eljon en Buné.

Onder personeelsleden circuleert een feestelijke foto waarop De Cock Buning thuis bij Wagenaar dineert, samen met de secretaris-generaal van het ministerie van OCW – de directe baas van het Commissariaat – en met SER-voorzitter Mariëtte Hamer. Hamer, partijgenoot en goede bekende van Wagenaar, leidt momenteel de sollicitatiecommissie voor de opvolging van De Cock Buning.

Als NRC vragen stelt over de banden tussen Wagenaar en de voorzitter, antwoordt een woordvoerder van de toezichthouder dat er tussen hen „een professionele relatie” bestaat. Ook Wagenaar zegt dat haar band met De Cock Buning louter professioneel is.

De foto van het gezamenlijke eten (herfst 2018), die daarvoor nog op de Instagram en het Twitter-account van Marja Wagenaar stond, verdwijnt abrupt. Gevraagd naar de reden, zegt Wagenaar: „Ik schoon wel eens vaker mijn social media-accounts op.”

Reacties? onderzoek@nrc.nl