Recensie

Recensie Beeldende kunst

De beloofde losheid is ver te zoeken op ‘Sprezzatura’

Tentoonstelling Het Drents Museum toont een overzicht van Italiaanse schilderkunst rond de vorige eeuwwisseling. De schilderijen hangen mooi, maar in de werken zelf stuit je telkens op zwakke plekken.

Filippo Palizzi, Meisje op een rots in Sorrento, 1871. Olieverf op doek, 54,8 x 79,5 cm.
Filippo Palizzi, Meisje op een rots in Sorrento, 1871. Olieverf op doek, 54,8 x 79,5 cm. Fondazione Internazionale Balzan, Badia Polesine

Het Drents Museum in Assen is een museum met een voorbeeldig tentoonstellingsbeleid. De vaste collectie bestaat – behalve uit objecten die met de provinciale geschiedenis te maken hebben – uit Nederlandse kunst en kunstnijverheid van omstreeks 1900 en figuratieve Nederlandse schilderkunst van nu. Tijdelijke tentoonstellingen liggen vaak in het verlengde van die twee kerncollecties. Zo is er deze zomer zowel een grote groep aan het museum geschonken schilderijen van de Groningse realist Matthijs Röling (1943) te zien als een dwarsdoorsnede van de Italiaanse schilderkunst rond de vorige eeuwwisseling.

Sprezzatura is de derde tentoonstelling in een reeks: eerder toonde het Drents Museum Schotse (2015) en Russische (2016) schilderkunst van rond 1900. Daarmee wordt de eigen verzameling Nederlandse kunst uit die periode in een internationaal perspectief geplaatst.

Het zijn ook welkome tentoonstellingen omdat de bezoeker in deze ene Nederlandse stad schilderijen te zien krijgt waarvoor hij normaal gesproken heel Schotland, Rusland of Italië door moet, want er wordt altijd geleend uit veel verschillende musea in het betreffende land. Eén reisje naar Assen bespaart je een hoop gereis elders. Dat er nog maar veel van die overzichten mogen volgen, bijvoorbeeld van de Spaanse of Scandinavische kunst rond 1900.

Toch is Sprezzatura een tentoonstelling die de recensent voor een probleem stelt, en die zich moeilijk in ballen of sterren laat samenvatten. Op de presentatie is weinig aan te merken: de schilderijen hangen mooi gegroepeerd en uitgelicht in zeven zalen. Er valt iets te leren over de Italiaanse eenwording in 1861 en de toestand in het land in de decennia die volgden, voorzover door de kunst weerspiegeld. Alle genres en stromingen lijken vertegenwoordigd. Er is veel onbekends te zien. Maar uiteindelijk valt de kennismaking toch tegen. De gepresenteerde kunst zelf is namelijk ronduit teleurstellend.

Melodramatisch

Bij de eerste rondgang lijkt het nog wel wat. In het voorbijgaan zien sommige landschappen, interieurs en portretten er aantrekkelijk uit. Kijk je langer en beter, dan stuit je telkens op zwakke plekken. Veel van de onderwerpen zijn mierzoet, sentimenteel of melodramatisch, en in de verbeelding daarvan is het tevergeefs zoeken naar ongewone details of boeiend geschilderde stukken.

Emilio Longoni, Overpeinzingen van een uitgehongerde, 1894. Olieverf op doek, 190 x 154,5 cm. Museo del Territorio Biellese, Biella

De tentoonstellingstitel belooft sprezzatura, oftewel schijnbaar gemak in de uitvoering van iets moeilijks, maar overtuigende virtuositeit is nergens te zien. Wat tintelend of wild moet lijken, oogt verkrampt of slap en artistiekerig. Alle schilders zaten verstrikt in een schildertrant die door een heersende mode werd voorgeschreven, of het nu vlot gepenseeld of precies geweven was, sociaal-realistisch of dromerig softfocus. Zelfs de meest interessante – Giuseppe Pellizza, Giovanni Segantini, Giuseppe de Nittis – komen niet los van een benauwde kunstopvatting. Ze zijn relatief goed, maar zouden in een tentoonstelling met bijvoorbeeld Franse, Belgische en Nederlandse tijdgenoten minder aandacht trekken.

Dan maar even bij Matthijs Röling kijken, boven in het Drents Museum (tot en met 25 augustus). Onverwacht maakt die tentoonstelling duidelijk wat er beneden bij de Italianen ontbreekt. Op Rölings schilderijen is heus ook wel eens wat af te dingen, maar over het algemeen schildert hij sexy en levenslustig. Zijn werk getuigt van kijk- en schilderplezier, terwijl de Italiaanse schilders rond 1900 de bezoeker van alles vertellen, maar nooit dat schilderen leuk is om te doen. Hun zogenaamde sprezzatura berust op een misverstand.