Recensie

Recensie Theater

Eén taal is niet genoeg voor een mens van deze tijd

Manchester International Festival Studio Créole is een unieke, vernieuwende voorstelling waarin zeven beroemde schrijvers hun korte verhalen ter plekke laten vertalen. Rem Koolhaas ontwierp de zaal, Irma Boom het boek met de teksten.

Schrijver Alejandro Zambra en vertaler Ricardo Cantos tijdens de voorstelling Studio Créole op het Manchester International Festival
Schrijver Alejandro Zambra en vertaler Ricardo Cantos tijdens de voorstelling Studio Créole op het Manchester International Festival Foto Chris Payne

Een laboratorium van wereldliteratuur, een mozaïek van talen en vertalingen, een auditief technisch hoogstandje, zeven wereldberoemde schrijvers en twee Nederlandse topkunstenaars – Studio Créole, een productie van het Manchester International Festival, is uniek en volstrekt vernieuwend. Is het een toneelstuk, een performance, audio-art, een taallab, een live vertaalhappening? Het is dat allemaal en bovendien nog een politiek statement van jewelste.

Rem Koolhaas tekent voor het design van de zaal: het publiek zit op twee naar elkaar toegekeerde steil oplopende halve manen, met in het midden een ronde tafel, zeven eilanden voor de schrijvers en hun tolk, tussen het publiek. Iedere bezoeker van deze literaire archipel heeft een koptelefoon. Je moet hem niet ín je oor plaatsen, maar in het kuiltje net ervoor – een idee van Koolhaas. Zo blijft je oor vrij om naar nog een andere stem te luisteren.

Zeven keer horen we zo een voor de gelegenheid geschreven kort verhaal: de Chileense schrijver Alejandro Zambra ontmoet een vrouw bij het graf van Emily Dickenson in Amherst, Massachusetts. In onze koptelefoon horen we de stem van Zambra in het Chileens-Spaans, en ook, zachter, die van zijn tolk, in het Engels, tegelijkertijd luisteren we naar de Engelse actrice die de tekst performt. De IJslandse schrijver Sjón maakt een busreis in het hoge noorden en vindt een dierentuin met één dier, Dubravka Ugresic verdwijnt in de werkzaamheden aan de stoep voor haar huis in Amsterdam.

De spotlight verhuist van het ene naar het andere eiland in de archipel. In ons zoemt het van de talen, alles vermengt zich in ons brein, de hele avond zijn we talig, verklankt, opgetild door ritmes, registers, in een roes beleven we het IJslands, Kroatisch, Frans, Arabisch of Japans, naast het Engels. Iedere taal verandert voortdurend, ze creoliseert, ze vermengt zich, past zich aan, krijgt nieuwe woorden, vormen en klanken. Eén taal is niet genoeg voor een mens van deze tijd, is de suggestie, net zoals één individu nooit te reduceren is tot één aspect van zijn persoonlijkheid. Literatuur gaat over belonging, ergens bij horen, zegt Zambra later, of over de wil juist nergens bij te horen. Wat is literatuur in tijden van globalisering, wat zou een schrijver moeten zonder tolken, zonder vertalers?

Schrijver Adania Shibli en vertaler Mouna Mannaa tijdens de voorstelling Studio Créole op het Manchester International Festival Foto Chris Payne

Het wervelende slot is voor de Keniaanse schrijver Ngugi wa Thiong’o, de Afrikaanse Nobelprijskandidaat bij uitstek. Zijn verhaal gaat over een veelkleurige vogel die de langverwachte regen moet brengen. Hij zingt het refrein en danst – 81 jaar of niet - aan het eind de trappen af.

Dat je de verhalen soms niet helemaal volgt, niet tot in detail begrijpt, doet niet ter zake. In een wereld waar muren worden gebouwd, waar een brexit al of niet hard zal worden doorgevoerd, worden hier muren geslecht, grenzen doorbroken. Wie in een Engelstalige wereld is geboren, is per definitie lui, zal de actrice later zeggen, wie alleen maar Engels spreekt, heeft een uniform wereldbeeld. Andere talen laten je anders naar de wereld kijken, de wereld is groter dan de afstand tot je eigen dichtstbijzijnde muur. Literatuur is geen nationale aangelegenheid, zoals Goethe tweehonderd jaar geleden al schreef, betoogt co-curator Adam Thirlwell, Studio Créole is een ‘toolbox voor de toekomstige wereldliteratuur’.

Het boekje bij de uitgang bevat alle teksten, prachtig vormgegeven door Irma Boom. ‘Nummer 1’, staat er op de cover. Bij iedere volgende voorstelling zal het boek met talen en verhalen dikker worden. Volgend jaar april staat Studio Créole in Sydney, daarna volgen Parijs en Milaan. Wie weet ook nog Amsterdam.