Jarenlang als smokkelbaas in de Italiaanse cel, wegens een foute voornaam

Mensensmokkel Italiaanse aanklagers negeerden bewijs waaruit bleek dat ze niet Afrika’s belangrijkste mensensmokkelaar hadden vastgezet, maar een onschuldige Eritreeër. Een verslag van een zenuwslopende strijd voor gerechtigheid.

Medhanie Tesfamariam Bere (L), die ten onrechte werd aangezien voor mensensmokkelaar Medhanie Yehdego Mered, luisterend naar het oordeel van de rechtbank in Palermo. De rechtbank erkende vrijdag dat er van een verwisseling sprake was.
Medhanie Tesfamariam Bere (L), die ten onrechte werd aangezien voor mensensmokkelaar Medhanie Yehdego Mered, luisterend naar het oordeel van de rechtbank in Palermo. De rechtbank erkende vrijdag dat er van een verwisseling sprake was. Foto Igor Petyx/EPA

Deel 1

De verkeerde man

„Hiwett!”, schreeuwt Meron Estefanos naar Hiwett Tesfamariam.

„Meron!”

De twee Eritrese vrouwen vallen elkaar om de hals, voor de gevangenisbunker van Palermo. Tesfamariam slaakt een diepe zucht in de nek van haar vriendin. „Ik heb geen oog dicht gedaan. Ik ben zo zenuwachtig”, fluistert ze. Ze draagt een wit T-shirt met daarop het gezicht van haar broer geprint. ‘Free our innocent brother’ staat erop, in de kleuren van de vlag van Eritrea. Zo begint de dag die voor niemand goed zal eindigen.

Op 6 juni 2016 werd haar broer de beroemdste Eritreeër van Italië. Geflankeerd door twee agenten in kogelwerende vesten stapte hij in het donker de vliegtuigtrap af. Zijn foto haalde die avond wereldwijd het nieuws. „De generaal”, werd hij in de krantenkoppen genoemd. De capo dei capi onder de smokkelaars die de overtocht van migranten naar Italië organiseren. „De leider en organisator van een van de grootste misdaadsyndicaten tussen Midden-Afrika en Libië”, schreven de persbureau’s.

De arrestatie was het belangrijkste resultaat van Operatie Glauco, genoemd naar de Griekse zeegod Glaucus. Glauco moet de structuur blootleggen van de smokkelnetwerken die opereren tussen Noord-Afrika en Europa. En dus moeten de smokkelaars worden opgepakt. Toch weten ze alleen smokkelaars van kleiner allooi weten te pakken; de kruimeldieven die aan boord meegaan voor de overtocht. De breinen en grootverdieners achter de smokkeloperaties bleven altijd aan land en dus buiten schot. Maar drie jaar van speurwerk en duizenden afluistergesprekken en samenwerking tussen de Britse veiligheidsdienst, de Italiaanse aanklagers en de Soedanese politie leidden eind mei 2016 tot deze arrestatie en uitlevering in Khartoum, de hoofdstad van Soedan.

De belangrijkste beschuldiging tegen de verdachte: de dood van 368 migranten die op 3 oktober 2013 verdronken toen een Libische vissersboot verging voor de kust van Lampedusa. Van alle slachtoffers kwamen er 360 uit zijn vaderland Eritrea. De naam van de verantwoordelijke: Medhanie Yedhego Mered.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Afrika’s ‘grootste mensensmokkelaar’ blijkt - na drie jaar cel - iemand anders
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

Dezelfde voornaam

Als Hiwett Tesfamariam die avond de BBC opzet, stokt haar adem. „Ik zag mijn broer geboeid van de trap komen.” Acht jaar geleden verliet ze Eritrea voor Noorwegen, via dezelfde route die zoveel Eritrese migranten nemen: Soedan, Libië, Europa. „Ik schreeuwde naar het beeldscherm. Hij een smokkelaar? Wat bedoel je?”

Haar broer heeft toevallig dezelfde voornaam als de verdachte smokkelaar: Medhanie. Maar zijn volledige naam is anders: Medhanie Tesfamariam Berhe. Timmerman van beroep. Geboren in 1987 te Asmara, de hoofdstad van Eritrea. „Hij kon weinig werken vanwege de militaire dienstplicht in Eritrea.” Deze broer was de laatste van Hiwetts drie broers en drie zussen die Eritrea ontvluchtten en via Soedan in Europa hoopten te komen.

Hiwett Tesfamariam, de zus van Medhanie Tesfamariam Behre, luistert naar het oordeel van de rechtbank in Palermo. Die erkende vrijdag dat haar broer onterecht vastzat omdat hij werd aangezien voor de mensensmokkelaar Medhanie Yehdego Mered. Foto Guglielmo Mangiapane/Reuters

Meron Estefanos, de vriendin van Hiwett, is de eerste die beseft dat de Soedanezen de verkeerde man op het vliegtuig hebben gezet. In Zweden presenteert ze een radioprogramma waarin Eritrese vluchtelingen verhalen delen over hun reizen en de misstanden die ze op de route tegenkomen. In ieder telefoongesprek stelt ze dezelfde vragen: „Hoe ben je hier gekomen? Met welke smokkelaar?”

De eerste telefoontjes die ze krijgt van migranten die zich beklagen over de brute methoden van de echte smokkelaar Medhanie Yedhego Mered, dateren al uit 2010. Ze vertellen in de radio-uitzending over afpersing, marteling en verkrachting.

In juni 2015 belt Mered haar op. Hij klinkt dronken. Afpersing, marteling, verkrachting? „Allemaal leugens”, zegt hij over de telefoon tegen Meron. „Het enige waar je me van kunt beschuldigen is uithongering. Soms koop ik voedsel in voor vijfhonderd migranten. Maar dan sturen mijn bazen meer dan tweeduizend mensen. Dan heb ik een probleem.” Het gesprek duurt bijna drie uur.

Als op 6 juni 2016 de beelden van ‘De Generaal’ de wereld overgaan, krijgt Meron Estefanos honderden telefoontjes van verbaasde Eritreeërs. „Dat is Medhanie. Die woonde bij ons om de hoek in Asmara. Hoezo is hij een smokkelaar?”

Ze haalt de foto erbij die de Italiaanse politie eerder verspreidde van de gezochte smokkelaar. Ze hebben de foto van Facebook gehaald, waar de smokkelaar geregeld opschept over zijn welvaart, zijn vrouwen. Een man in de dertig, met een blauw T-shirt en een halsketting met een kruisje. „Hoe kun je niet zien, dat dit niet de man is die je hebt gearresteerd? Of lijken alle Eritreeërs op elkaar?”

Meron is de avond voor het vonnis in Palermo aangekomen, ze woont in Zweden. „Als deze zaak in Zweden had plaatsgevonden, dan had ik hier nu heel rustig gezeten”, zegt Meron. „Maar dit is Italië.”

Deel 2

Mislukte samenwerking

Tegenover de rechtbank drinkt advocaat Michele Calantropo, de dag voor het vonnis, nog vlug een espressso. Het is zweterig heet. „In deze zaak staan heel wat reputaties op het spel”, zegt hij. „De aanklager wil niet toegeven dat hij een fout heeft gemaakt. Het is te pijnlijk om toe te moeten geven dat de hele Europese samenwerking met Afrikaanse regeringen om smokkelaars aan te pakken is mislukt”, zegt de advocaat. „De verantwoordelijkheid voor de aanhouding van Medhanie Yedhego Mered is in handen gelegd van de Soedanese politie. Maar het is algemeen bekend dat agenten worden betaald door de smokkelaars. Dus wie zijn daar te vertrouwen? Europa betaalt miljoenen euro’s voor die samenwerking. De Soedanezen hebben gewoon iemand op het vliegtuig gezet met dezelfde voornaam. En de aanklager weet dat hij de verkeerde heeft. Maar dit is als het verhaal met de drie aapjes: see no evil, hear no evil, speak no evil.”

Na de duizenden telefoontaps en miljoenen euro’s gespendeerd aan samenwerking is er zes jaar na de ramp op Lampedusa nog niet een smokkelbaas achter de tralies gezet.

Stapels bewijs

Rechter Alfredo Montalto kreeg in de afgelopen drie jaar stapels documenten en getuigen voor zich die bewezen dat de man in de beklaagdenbank geen leider van een misdaadsyndicaat kon zijn.

Er was de doktersrekening die liet zien dat hij in oktober 2013 – de maand van de tragedie voor de kust van Lampedusa – aan zijn vinger werd geopereerd vanwege een verwonding tijdens het timmeren. Een DNA-test van zijn moeder, die daarvoor speciaal naar Palermo kwam. Een stemanalyse van getapte telefoongesprekken die geen gelijkenis vertoonden met de stem van de verdachte. Eritrese ooggetuigen die vertelden hoe ze door de echte smokkelaar waren mishandeld maar de verdachte die in Palermo vastzat nooit eerder hadden ontmoet. De in Zweden woonachtige echtgenote van de echte smokkelaar, Lidia Tesfu, getuigde dat Mered haar man is en de vader van haar twee kinderen is, en niet de verdachte. Ook zij stond DNA af.

Medhanie Yedhego Mered, de smokkelaar die verantwoordelijk wordt gehouden voor onder meer de dood van 368 migranten die op 3 oktober 2013 verdronken toen een Libische vissersboot verging voor de kust van Lampedusa. Foto EPA

Op 19 december 2018 getuigt de in Hilversum woonachtige broer van smokkelaar Mered via een videoverbinding in de rechtszaak. Merhawi Mered deserteerde uit het Eritrese leger en reisde samen met zijn broer naar Soedan. Ze zien elkaar in 2012 voor het laatst, vertelt hij in 2017 al aan De Groene Amsterdammer. Afgelopen december in Palermo wijst hij naar de verdachte. „Dat is niet mijn broer.”

Volgens advocaat Calantropo is de broer in 2015 al door de Nederlandse politie verhoord en bevestigde hij dat de man met het blauwe shirt en de halsketting met het kruisje op de Facebookfoto inderdaad zijn broer was. „De Nederlandse politie heeft nooit in de rechtbank willen bevestigen dat ze hem toen al hebben geïdentificeerd. Waarom niet? Ik zou het wel willen weten”, zegt Calantropo daags voor het vonnis. Het had zijn cliënt drie jaar celstraf kunnen besparen.

In juli 2017 neemt de gezochte smokkelaar contact op met een journalist van The New Yorker, via de telefoon van zijn vrouw in Zweden. In een drie uur durend gesprek bevestigt hij de onschuld van de man die vastzit. Ze moeten hem hebben.

Deel 3

Het vonnis

De drie jaar durende strijd van de Eritreeërs die willen bewijzen dat de Italianen zich hebben vergist, eindigt hier in de Ucciardone-gevangenis, vlakbij de haven van Palermo. De muren om de gevangenis werden in de jaren tachtig verzwaard met beton dat bestand is tegen autobommen. De gevangenis werd omgebouwd tot een bunker voor de maxi-processen tegen leden van de Siciliaanse maffia. De dertig cellen met kogelwerend glas van waarachter de honderden maffiabazen hun proces bekeken, zijn nu leeg. Behalve een.

Medhanie zit in cel nummer 15, met rechte rug, zijn vingers om zijn knieën geklemd. Hij staart zwijgend voor zich uit, krijgt geen spreektijd.

Het is even na half tien op vrijdagochtend, als de Italiaanse aanklager Gerry Ferrara de rechtszaal in de bunker binnenstapt. Hij draagt een kort geknipt baardje en een bril met een rood Jan-des-Bouvrie-montuur. „Er is geen enkel bewijs dat dit de verkeerde man is”, begint hij zijn repliek. Zijn stem galmt door de bunker. Hij spreekt met wijde armgebaren. „We zijn ervan beschuldigd deze aanklachten te hebben verzonnen omdat we media-aandacht wilden. Dat we handelen onder politieke druk. Dit is een belachelijke aantijging.” Zijn eis: 14 jaar celstraf.

Na het ongeluk met het Libische vissersschip in 2013 besluit Ferrara dat de smokkelnetwerken die actief zijn tussen Noord-Afrika en Europa net zo bestreden moeten worden als de maffia in de jaren negentig. Hij krijgt een A-team van onderzoekers en aanklagers toegewezen en vrij baan van het ministerie van justitie om telefoons af te tappen. Zijn enige beperking: de afstand. In Libië en Soedan is hij afhankelijk van samenwerking met lokale autoriteiten. Het ‘Khartoum-proces’ noemen diplomaten die samenwerking tussen Europese inlichtingendiensten en Afrikaanse regeringen.

Asiel

Als de rechter om half twaalf pauzeert voor beraadslagingen met zijn collega’s racet advocaat Calantropo naar het dichtstbijzijnde politiebureau. Hij wil asiel aanvragen voor zijn cliënt, om te voorkomen dat de Italianen hem uitzetten naar Soedan, het land waar hij in 2016 werd opgepakt. „Maar dat moeten we nog even stil houden”, zegt hij als hij even later met de lokale pers zijn lunch pakt in de koffiebar op de hoek van de rechtbank.

Om stipt half drie neemt de rechter het woord. „In de naam van de republiek Italië…”

Zijn volgende woorden worden met ongeloof aangehoord op de publieke tribune. „Op aanklacht A veroordeel ik de verdachte tot 5 jaar gevangenisstraf.” Die eerste aanklacht is een beschuldiging van mensensmokkel, omdat hij tijdens zijn verblijf in Khartoum geld had achtergelaten voor twee neven voor het betalen van hun smokkelaar.

Maar volgens de rechter is overtuigend bewezen dat hij niet de beruchte mensensmokkelaar Medhanie Yedhogo Mered is. Hij spreekt hem vrij van alle andere aanklachten. Omdat hij inmiddels drie jaar in hechtenis heeft gezeten, gebiedt hij directe vrijlating. Zijn zus Hiwett en Meron Estefanos vallen elkaar weer in de armen, dit keer huilen ze.

Dan draait Meron zich naar de aanklager en roept vanaf de publieke tribune. „Nu komen we voor jou, Ferrara.” Ze wil een schadevergoeding voor de drie verloren jaren. Ze heeft zelf ook een rekening te vereffenen. Twee weken geleden dreigde Ferrara háár nog aan te klagen voor het beïnvloeden van getuigen die niet zeiden wat de aanklager wilde horen.
In een geblindeerde auto verlaat Ferrara de bunker. „Ik zal met u spreken als ik iets te zeggen heb”, zegt hij over de telefoon voor hij de verbinding verbreekt.

Foto’s Bram Vermeulen

Waar is Medhanie nu?

Advocaat Calantropo lacht breeduit voor de camera’s. „Het eerste wat een man nodigt heeft in zijn leven is zijn naam. Drie jaar lang is hij Medhanie Yedhego Mered genoemd. Vandaag is hij voor het eerst weer Medhanie Tesfamariam Berhe.”

Die overwinningsroes is van korte duur.

Calantropo stapt in zijn gedeukte Fiat en racet naar Casa Circondariale, het gevangeniscomplex een half uur buiten Palermo. De familie volgt in een tweede auto. De gevangenisbewaarders blijken niet op de hoogte van de vrijspraak.

De poort piept open. Drie jongens met weekendtassen stappen de hete avondlucht van Palermo in. Twee van hen worden opgewacht door hun ouders. Een derde loopt alleen door richting de snelweg. Medhanie is nergens te bekennen.

Als de avond valt over het gevangeniscomplex keren familie, advocaat en pers huiswaarts. Zus Hiwett is in tranen. „Dit is de laatste streek van Ferrara”, zegt Meron Estefanos. „Hij kan gewoon niet loslaten.”

Later die avond belt de advocaat. „Medhanie is afgevoerd in een politieauto”, zegt Calantropo. „Ik snap er niets van.”

Estefanos zucht. „Het ergste is dat ik gewoon aan de kant van de aanklagers sta. Ik wil ook dat de smokkelaars berecht worden. Velen wonen hier in Europa. Ik doe dit werk voor hun slachtoffers. De man die verantwoordelijk is voor het zinken van het schip voor Lampedusa was niet eens Medhanie. Hij heeft veel misdaden op zijn naam, maar niet deze.”

Om het onvermogen van de Italiaanse aanklagers te bewijzen, reisde ze vorig jaar met een Zweedse televisieploeg naar Oeganda. Talloze Eritrese bronnen hebben erop gewezen dat Mered in de hoofdstad Kampala het leven van een maffiabaas leidt. Ze bezoekt zijn hotel en de café’s waar hij zijn vrouwen oppikt. Op een avond verschijnt een geblindeerde auto in de straat waar het team aan het filmen is. „De mensen met wie ik was vonden het niet veilig meer om door te blijven speuren. We zijn teruggegaan naar Zweden. Maar ik weet zeker dat hij in Oeganda is.”

Het Britse nationale misdaadagentschap (NCA) laat na de uitspraak weten dat de juiste man is gepakt. „De NCA hielp Italiaanse partners een bepaald individu te arresteren. Die man is vandaag veroordeeld voor substantiële aanklachten voor mensensmokkel”, stelt de dienst vrijdag tegenover The Guardian.

Zaterdagmiddag belt zus Hiwett: Medhanie is gevonden. Hij zit in een asielzoekerscentrum, 2,5 uur rijden buiten Palermo. Ze is door advocaat Calantropo met een leugentje naar binnen gesmokkeld. Ze heeft de bewakers verteld dat ze de vertaler is van de raadsman. „Ik heb hem heel lang vastgehouden. Hij is erg van streek. Hij snapt het verschil niet tussen de gevangenis en het asielzoekerscentrum”, zegt Hiwett. Die asielprocedure kan nog maanden duren. „Hij is oké nu. Hij is oké.” Dan verbreekt ze de verbinding.

Bijeenkomst in Rome, georganiseerd door vrijwilligers van de vrijwilligersorganisatie Baobab. Hier werden 368 migranten herdacht die in oktober 2013 verdronken bij het Italiaanse eiland Lampedusa. Foto Matteo Nardone/Pacific Press/LightRocket via Getty Images