Hoe verstandig is een MH17-proces in Nederland?

Tien vragen over Het Openbaar Ministerie legt vier verdachten moord ten laste. Dat kan ook als de raketaanval een vergissing is geweest.

Een medewerker van de gemeente Hilversum plaatst bakken met zonnebloemen voor de Sint Vituskerk. De gemeente plaatst de bloemen ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de MH17-ramp.
Een medewerker van de gemeente Hilversum plaatst bakken met zonnebloemen voor de Sint Vituskerk. De gemeente plaatst de bloemen ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de MH17-ramp. Foto Remko de Waal/ANP

Over acht maanden begint in Nederland de rechtszaak tegen drie Russen en een Oekraïner die ervan worden verdacht te hebben meegewerkt aan het neerhalen van vlucht MH17. Hun wordt moord ten laste gelegd. Tien vragen over het proces.

1 Hoe gaat het proces in z’n werk?

De zaak-MH17 wordt behandeld door de rechtbank Den Haag en begint op 9 maart volgend jaar. Het kabinet reserveert sinds vorig jaar jaarlijks 9 miljoen euro voor de rechtszaak. Minister Grapperhaus (Justitie, CDA) heeft het Justitieel Complex Schiphol in Badhoevedorp aangewezen als locatie voor de zittingen. Het Haagse Paleis van Justitie mist de voorzieningen voor zo’n omvangrijke zaak.

2 Wie staan er terecht?

Er staan vier mannen terecht die volgens justitie het neerhalen van de Boeing 777 van Malaysia Airlines boven Oost-Oekraïne mogelijk hebben gemaakt. Zij hebben niet zelf de Russische luchtafweerraket afgeschoten, maar hebben wel alle voorbereidingen getroffen voor het afvuren. De dagvaardingen zijn nog niet bezorgd, laat justitie weten. „We zullen de Russische Federatie binnenkort via een rechtshulpverzoek verzoeken dit te doen.”

Lees ook: Deze mannen zaten volgens het JIT achter ‘MH17’

3 Hoezo deze mannen?

De Rus Igor Girkin (schuilnaam ‘Strelkov’), was bevelhebber van de pro-Russische strijdkrachten, en regelde het aanvragen en het in stelling brengen van de Boekraket. De Russische gevechtsleider Sergej Doebinski (bijnaam ‘Brompot’), startte een inlichtingendienst van de zelfverklaarde volksrepubliek Donetsk en coördineerde het in positie brengen van de Boek. De Oekraïner Leonid Chartsjenko, bijgenaamd ‘Krot’ (‘Mol’ in het Russisch) zou als leider van een gevechtseenheid betrokken zijn geweest bij het vervoer en beveiliging van de Boek, en na de crash zorg hebben gedragen voor het terugbrengen naar Rusland. De Russische voormalige luitenant-kolonel Oleg Poelatov (codenaam ‘Gjoerza’, ‘Adder’ in het Russisch) was als ondergeschikte van Doebinski ook betrokken bij het transport van de Boek.

4 Waar komt de aanklacht vandaan?

Justitie baseert zich op bevindingen van het Joint Investigation Team (JIT), een internationaal team dat de afgelopen jaren de crash strafrechtelijk onderzocht. In het JIT werken de meest getroffen landen Nederland, Australië, Maleisië en België samen met Oekraïne., onder coördinatie van de Nederlandse hoofdofficier Fred Westerbeke.

5 Waarom een proces in Nederland?

Nederland is tweede keus. De meest betrokken landen hadden een voorkeur voor een internationaal tribunaal onder de vlag van de Verenigde Naties, maar dat voorstel stuitte een jaar na de ramp op een veto van Rusland in de Veiligheidsraad. Drie jaar na de crash, in 2017, besloten de JIT-landen dat het proces dan maar in Nederland moest komen, volgens Nederlands strafrecht, met steun van internationale expertise.

6 Is een proces hier wel verstandig?

De JIT-landen hebben eensgezind gekozen voor Nederland. Toch is er ook kritiek. De keuze voor Nederland versterkt in Rusland de perceptie dat Nederland een zelfstandig belang bij een veroordeling heeft, aangezien Nederland Rusland al aansprakelijk heeft gesteld voor het neerhalen van MH17, en zich ook heeft gevoegd bij een procedure van een grote groep nabestaanden bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Naar de mening van strafrechtadvocaat en hoogleraar internationaal recht Geert-Jan Knoops heeft Nederland „de deur dichtgegooid” voor Rusland, door het land niet te betrekken bij de berechtingsprocedure en twee jaar geleden al te kiezen voor een proces in Nederland. Knoops: „Het dossier was toen nog helemaal niet rond. Waarom dan niet gewacht? Ook om die reden zal Rusland geen vertrouwen in de rechtsgang in Nederland hebben.”

7 Kun je spreken van moord?

Het Openbaar Ministerie beschuldigt de vier mannen van twee misdrijven; het doen verongelukken van vlucht MH17 (artikel 168) en moord op de 298 inzittenden van vlucht MH17 (artikel 289). Volgens justitie hebben de mannen doelbewust en met voorbedachten rade, namelijk door een Boekraket uit Rusland te halen, de passagiers gedood. Voor beide misdrijven kan levenslange celstraf worden geëist.

8 Maar het was toch een vergissing?

Inderdaad wijst veel op een blunder; de pro-Russische separatisten dachten vermoedelijk een militair toestel van de Oekraïense vijand neer te schieten, en geen verkeersvliegtuig. Dat blijkt ook uit telefoongesprekken van de separatisten na de crash. Maar ook als de raketaanval een vergissing is geweest, kunnen de mannen voor moord worden veroordeeld; er is dan sprake van ‘voorwaardelijke opzet’; roekeloos handelen waarbij je de kans voor lief neemt dat je een ander doodt dan je van plan was. Zo bezien is de MH17-crash een vergismoord.

9 Kunnen de mannen zich beroepen op militair recht? Ze waren toch in oorlog? En voerden bevelen uit?

Een interessante kwestie, waarover de meningen van rechtsgeleerden verschillen. Het OM redeneert: laat de mannen dat maar komen uitleggen op zitting. Zo lang de mannen daarover niets verklaren, kunnen ze zich niet beroepen op het oorlogsrecht, het zogenoemde ‘combatant privilege’. De verdachten lijken in een juridische klem te zitten; ze zullen dat oorlogsprivilege nooit kunnen claimen, omdat ze daarmee zouden erkennen dat Rusland zijn buurland was binnengevallen.

10 Zijn er meer verdachten?

Justitie had tot enkele jaren geleden ongeveer honderd personen op de korrel die bij de operatie betrokken zijn geweest. Inmiddels is deze groep tot hooguit enkele tientallen gereduceerd. Justitie wil in elk geval de bemanning van de Boeklanceerinstallatie traceren en voor de rechter brengen. Bovendien zegt justitie niet terug te deinzen voor het vervolgen van de opdrachtgevers. Onlangs noemde het JIT Vladislav Soerkov (‘de Grijze Kardinaal’), een van de machtigste mannen van het Kremlin en adviseur van president Poetin inzake Oekraïne ten tijde van de crash. Het JIT liet fragmenten horen van een telefoongesprek waarin Soerkov militaire zaken bespreekt met de leider van de volksrepubliek Donetsk. Het onderzoek loopt door.

Lees ook het interview met de crisismanager van Malaysia Airlines: ‘We doen wat we kunnen, maar het is nooit genoeg’