Recensie

Recensie Beeldende kunst

Otolith Group kaart met fraaie films belangrijke kwesties aan

Recensie Het gaat over de aarde, over de natuur, over mens zijn en over een niet-westerse mens zijn. The Otolith Group veroverde sinds hun Turner Prize (2010) de wereld en hun werk is nu in het Van Abbemuseum te zien.

Beeld uit de video Anathema (2011)
Beeld uit de video Anathema (2011) Foto The Otolith Group

Ze zijn hybride, superkritisch, ze zijn niet ‘ik’, maar ‘wij’ en ‘jullie’, ze zijn niet westers, en evenmin niet-westers. Ze zijn een wisselende groep van sprookjesschrijvers, essayisten, kunstenaars, filmmakers, filosofen, pamflettisten, mythologische toekomstkijkers, musici, dansers en historisch antropologen. Ze zijn The Otolith Group, in 2002 in Londen opgericht door cultureel antropoloog Anjalika Sagar (1968) en schrijver Kodwo Eshun (1967).

In die beginjaren waren ze een tip voor ingewijden – langzaam kroop hun naam de wereld over, totdat ze in 2010 werden genomineerd voor de Turner Prize. Daarna ging het snel: Documenta, Biënnales en nu ook een groot overzicht van hun werk in het Van Abbemuseum in Eindhoven.

Beeld uit de video Anathema (2011) Foto The Otolith Group

Hoe is het succes van The Otolith Group te verklaren? Allereerst omdat de leden talig zijn, en zich in prachtige, weliswaar ingewikkelde teksten kunnen uitdrukken. Ten tweede omdat ze in al hun vloeibaarheid werk afleveren dat, op meer of minder abstracte wijze, consistent belangrijke kwesties aankaart: de vernietiging van de aarde door de mens, de technologische ontwikkeling, het gevaar van digitalisering op ons leven, de kapitalistische schijnwereld van vrijheid en consumentisme, afrofuturisme en indofuturisme, oud en nieuw racisme. Het gedachtegoed van hippe cultuurfilosofen en schrijvers als Donna Haraway, J.G. Ballard en Octavia Butler is nooit ver weg.

Lees meer over Afrofuturisme: ‘Afrofuturisme is verbeelding, verzet en behoud’

Het is een mond vol en het passeert in Eindhoven aan de hand van tien grote, soms beeldschone en soms ook gewoon onbegrijpelijke (film)installaties de revue. Het oudste werk Anathema dateert uit 2011 en is een bijna veertig minuten durende animatie van gemorfte mensfiguren, die opgaan in, samenvallen met en reageren op beeldschermen die op hun beurt als een soort individuen door de wereld trekken. Anathema mag dan een tijdelijke trip voor de ogen zijn, inhoudelijk is het minder interessant dan bijvoorbeeld het piekfijn geïnstalleerde Statecraft (vanaf 2014), waarin postzegelcollecties uit Afrikaanse landen niet alleen de geschiedenis van onafhankelijkheid in dit continent weergeven, maar ook de visuele retorica verbeelden waar machthebbers altijd maar weer dol op zijn.

Duidelijk is dat de drang van de groepsleden naar inhoud soms doorslaat. Dan wordt een op zichzelf interessant onderzoek naar bijvoorbeeld seismische activiteiten in Californië en de reacties van bewoners daarop (in Medium Earth uit 2013, en Who Does the Earth Think It Is uit 2014) veel te letterlijk en is de verbeelding ver te zoeken.

Beeld uit O Horizon van The Otolith Group. Foto The Otolith Group

Het mooiste werk op de tentoonstelling is O Horizon – een langdurige, mystieke meditatie over het wezen van de aarde, van de natuur én wat het betekent om daar als mens deel van uit te maken. O Horizon bevat om te bevriezen zulke mooie kleuropnames, waarin de natuur in West-Bengalen veraf en dichtbij is, waarin vroeger nu wordt en vervolgens de toekomst. Er is geen oorzaak en gevolg, er is geen verschil tussen mens, dier, een boom of een korrel zand. Alles gaat op in alles. Beweging en geluid gaan op in totale verstilling, en omgekeerd. Prachtig – en dat negentig minuten lang.