Op pallets liggen de stenen voor het Holocaustmonument al klaar

Monument Na een rechterlijk vonnis is het Holocaustmonument dichterbij gekomen. De 100 duizend stenen, van klei uit de Maas, liggen te wachten.

De bakstenen voor het monument in steenfabriek Rodruza in Rossum, Gelderland.
De bakstenen voor het monument in steenfabriek Rodruza in Rossum, Gelderland. Foto Merlin Daleman

Het zijn over een paar jaar waarschijnlijk de beroemdste bakstenen van Amsterdam. Van Nederland. Maar totdat de namen van ruim 100.000 in de Tweede Wereldoorlog vermoorde Joden, Roma en Sinti erin gegraveerd staan, liggen ze bij de Gelderse steenfabriek Rodruza gewoon tussen materiaal voor vinexwijken, torenflats en straatplaveisel.

Door een doolhof van palletstapels leidt directeur Ivo Würzner de weg naar een hoekje van het terrein. Daar staan tienduizenden – het zijn ze niet allemaal – donkergele bakstenen, het plastic al opengewerkt. Voor leken nauwelijks te onderscheiden van het omliggend materiaal. Dit zijn de bakstenen die het nationaal Holocaustmonument moeten gaan vormen.

Würzner pakt er eentje op. „Het zijn gladde stenen van straatsteenkwaliteit.” Dat betekent: een keiharde, kwalitatief goede steen die lang meegaat. Hoe lang? Een eeuw? Würzner heeft meer voor ogen. „Het Forum Romanum is ook met bakstenen gebouwd.”

Ivo Würzner, algemeen directeur van Rodruza.

Foto Merlin Daleman

Twee jaar zijn voorbijgegaan sinds Rodruza uit Rossum aanbood de stenen voor het monument te doneren aan het Auschwitz Comité. Na afgelopen week lijkt de start van de bouw dichterbij dan ooit: de rechter wees dinsdag de bezwaren tegen het monument van een aantal omwonenden af. Zij zien het grote ontwerp van de bekende Amerikaans-Joodse architect Daniel Libeskind liever niet verschijnen in het volgens hen te kleine Weesperplantsoen. Bovendien voelen ze zich door de gemeente niet genoeg betrokken in het proces. Hoewel burgemeester Femke Halsema eerder in NRC erkende dat „niet alle procedures tot op de letter zijn gevolgd”, vond de rechter de bezwaren bij lange na niet genoeg om de bouw te verbieden. De omwonenden beraden zich op een stap naar de Raad van State.

In de Gelderse Bommelerwaard, op een smal stuk land waar Waal en Maas elkaar net niet raken, liggen de stenen in elk geval klaar. Gemaakt van rivierklei uit de uiterwaarden van de Maas, gebakken op 1.100 graden in de bakstenen ovens in de bedrijfshal van honderd meter lang. Het is maar een klein deel van de 50 miljoen stenen die hier per jaar gemaakt worden – waaronder die voor het Nederlands kampioenschap metselen. 16 miljoen liggen er op dit moment opgeslagen op het terrein.

Na het zien van het ontwerp van het monument besloot de familie achter de fabriek van Rodruza – die liever niet in de openbaarheid treedt – in 2017 contact op te nemen met het Auschwitz Comité. Uit betrokkenheid bij wat er in de oorlog gebeurd is, is het weinige wat Würzner erover kwijt wil. De familie heeft geen Joodse achtergrond.

Steenrecept

Het Auschwitz Comité maakte dankbaar gebruik van het aanbod, waarna de fabriek begon aan de zoektocht naar het juiste ‘steenrecept’. Want wat je bij Rodruza snel leert: een baksteen is zelden gewoon een baksteen. „Sommige types Duitse klei worden bijvoorbeeld in de oven wit”, vertelt Würzner in de showroom. En als je maar heet genoeg bakt, treedt er na een tijdje verglazing op: een soort glazuur-achtig randje.

Dus hoe maak je het gelige baksteen dat goed past bij de traditionele kleur van de gebouwen in de Joodse buurt, zoals het idee was van Libeskind? Gele klei is te zacht, dus ging Rodruza op zoek naar een geschikte stof om klei mee te mengen. Dat werd titanium: niet goedkoop, wel ideaal. Het bedrijf kende het nog van een eerdere opdracht, maar had het nog niet op grote schaal gebruikt.

Het moeilijkst was de dosering. Er moesten meerdere rondes stenen worden geproduceerd om de kleur goed te krijgen. „Libeskind heeft een uitgesproken visie”, glimlacht Würzner. Voor de eerder geproduceerde partijen kon de fabriek nog wel kopers vinden. De definitieve set is nog niet eens zo erg lang klaar.

Lees ook: Dit monument neemt ons denken over

Zo bezien komt de vertraging in de bouwplannen dus niet per se slecht uit. Hoe hebben ze op de fabriek die discussie gevolgd? Würzner: „Ik ben wel blij dat we er niks mee te maken hebben.” Het besluit om stenen te leveren, is door Rodruza genomen op basis van het ontwerp. De locatie-discussie speelt voor Würzner veel minder, en de steenproducent heeft er geen standpunt over.

Wat vinden ze van het bezwaar dat het ontwerp van Libeskind te massaal zou zijn? „Het gaat om 100.000 vermoorde mensen. Een steen is twintig bij vijf centimeter. Dat is toch het minste wat je kan doen?”

In Rossum is het nu afwachten tot de 130 pallets naar het graveerbedrijf gaan, in Gorinchem. Heel snel zal dat niet gebeuren, denkt Würzner. „In Amsterdam ligt nog geen fundering voor het monument. Dat moet eerst gebeuren. Dit gaat máánden duren.”