Opinie

    • Caroline de Gruyter

Economie is geopolitiek

In Europa

In mei, voor hij werd genomineerd als de Hoge Vertegenwoordiger van het Europese buitenlandbeleid, velde de Spaanse minister van Buitenlandse Zaken Josep Borrell een vernietigend oordeel over de Europese buitenlandpolitiek. „Europa verliest mondiaal gestaag invloed”, zei hij.

Borrell heeft gelijk. Buitenlandbeleid is een optelsom van wat lidstaten willen. Besluiten worden met unanimiteit genomen, maar steeds vaker is men verdeeld. ‘Gemeenschappelijk beleid’ betekent meestal dat een paar landen in actie komen. De nucleaire deal met Iran, eens een Europees succesverhaal, werd getrokken door drie landen en de huidige Hoge Buitenlandvertegenwoordiger Federica Mogherini. Frankrijk doet, met wat anderen, alle terreurbestrijding in de Sahel. Niet iedereen doet mee aan operaties tegen piraten bij Somalië. En dan het Venezuelabeleid. De EU wilde de oppositie steunen, maar weigerde te bemiddelen. Wat ze wel wil: „contact faciliteren”. Wat dat inhoudt, begrijpt niemand.

Vergaderingen van Europese ministers van Buitenlandse Zaken, zei Borrell, „zijn meer een tranendal dan het kloppende hart van de besluitvorming. Alle open wonden van de mensheid komen langs. (-) We geven ieder wat humanitaire hulp, spreken onze veroordeling uit, en ontvangen dan de volgende.”

Je kunt denken: „So what? De EU is toch een markt en verder niks? Buitenlandbeleid is geen Europese competentie. Nooit geweest. Borrell mag klagen, maar zo is het.”

Dat klopt. Behalve dat de wereld verandert. Europa kon het zich lang permitteren om weinig buitenlandbeleid te hebben. Onze omgeving was meestal rustig. Amerika dekte ons. Maar nu komen veel ‘uitdagingen’ van buiten. Amerika trekt zijn handen van ons af en vecht, ook in Europa, een bittere machtsstrijd uit met China. We worden omgeven door oorlog, chaos en onberekenbare buren als Rusland en Turkije die ons met liefde een poot uitdraaien. Elk wapen wordt ingezet – het internet, vluchtelingen, en ook handelsstromen.

Lees ook: Kan Nederland nog nee zeggen als de VS om meer defensie-inzet vragen?

„China en Amerika scheiden economische politiek niet meer van geopolitiek,” schrijven Jean Pisani-Ferry en Guntram Wolff (denktank Bruegel) in een memo aan de nieuwe Hoge Buitenlandvertegenwoordiger. Dit bedreigt het multilaterale systeem waar Europa al decennia op leunt, schrijven zij, en maakt de muur die de EU tussen economische betrekkingen en de geopolitiek heeft opgetrokken compleet achterhaald.

Europa heeft zijn soevereiniteit altijd in economische termen uitgedrukt. Als ’s werelds grootste markt zijn we een ‘normatieve macht’: wereldwijd nemen landen en bedrijven EU-regels over. Europese ambassadeurs in Azië hebben toegang tot machthebbers, vertelde een consultant laatst, „maar de enige die echt invloed heeft, is de EU-ambassadeur”.

Maar nu grootmachten geopolitiek en economisch beleid vermengen, kunnen wij niet achterblijven. Deze week beloofde president Trump zijn steun aan de demonstranten in Hongkong in te trekken als China handelsconcessies doet. Wat als hij (zoals hij met Iran heeft gedaan) Europese bedrijven die zakendoen met China wil afstraffen? Wat als China havens die het in Europa heeft opgekocht, militair gaat inzetten? Dit zijn geen ondenkbare scenario’s meer. Je kunt er bijna op wachten. Volgens Pisani-Ferry en Wolff kan de EU haar soevereiniteit alleen houden als ook Brussel de muur tussen buitenlandpolitiek en economische politiek lager maakt. Zij stellen onder meer voor om de internationale rol van de euro te versterken, veiligheidsoverwegingen te laten meewegen bij besluiten over mededinging, met één stem te spreken bij internationale organisaties en buitenlandse investeringen te screenen.

Krijgt Borrell de lidstaten zover? Voormalig Fins premier Alexander Stubb, normaal wars van politieke Europese vergezichten, hoopt het. Hij zei deze week in Brussel: „We zitten klem in een machtsstrijd tussen China en de VS. De enigen die dit kunnen verkloten („screw up”) zijn wijzelf – door niks te doen.”

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.