Recensie

Recensie Boeken

Wat zijn de lustgevoelens van deze drie witte, moderne vrouwen?

Boekrecensie Om achter hun lustgevoelens te komen volgde schrijver Lisa Taddeo acht jaar lang drie gewone Amerikaanse vrouwen. Hun verhalen wekken de indruk dat twee feministische golven nooit hebben plaatsgevonden.

Foto: Daantje Bons

Welke dag is het vandaag, dinsdag of vrijdag? De geur van gehaktbrood kringelt door het huis. Landerige Lina (15) hoopt dat het dinsdag is. Op dinsdag doet niemand iets bijzonders. Maar op vrijdag speelt zich elders het échte leven af. Zonder haar. Was ze maar verliefd. Was ze maar mooi, of nee, was ze maar ‘lekker’: ‘Niets anders doet ertoe [...] als je lekker bent heb je de vrijheid om je te concentreren op de rest van je leven. Je [...] hebt geen uur voor de spiegel nodig om er fatsoenlijk uit te zien. [...] je hoeft geen moeite te doen om iemand van je te laten houden. [...] je hoeft nooit te huilen, maar als je het wel doet, is het omdat er iemand gestorven is, en je ziet er lekker uit terwijl je huilt.’

Meisje toch! Het is bepaald niet de enige passage in Drie vrouwen van Lisa Taddeo die diepe deernis wekt. Het boek is een hype, vooral in de VS, waar het dan ook verschijnt terwijl vrouwenrechten op de schop gaan. En was de emancipatie er nou eigenlijk al wel zo ver gevorderd? Voor de doodnormale vrouwen die geportretteerd zijn in dit boek, duidelijk niet. Oud zeer en trauma uit hun studietijd, seksueel misbruik of een aanzet daartoe, bepalen op latere leeftijd waar ze van dromen: van veilig zijn vooral, en van er mogen zijn. In landen buiten Amerika boden uitgevers verhit op de rechten van het boek.

Drie vrouwen is non-fictie die leest als fictie: Taddeo vertelt het levensverhaal van Lina, die op latere leeftijd huisvrouw is in Indiana, van Maggie, een vastgelopen jongere uit North Dakota, en van Sloane, die met haar man een restaurant runt op Rhode Island. Taddeo was benieuwd naar waar deze vrouwen, een twintiger, een dertiger en een veertiger, naar verlangden, in bed, maar ook daarbuiten. Ze heeft ze naar eigen zeggen acht jaar lang ‘duizenden uren’ gevolgd, door met ze te praten en met ze mee te leven. Soms letterlijk: als Lina een vurige minnaar krijgt die ze ontmoet aan een rivier, gaat Taddeo (na afloop) ter plaatse kijken op de omwoelde oever waar de passie plaatsvond.

Vrouwelijke lust

Taddeo wilde in kaart brengen hoe het er voorstaat met de vrouwelijke lustbeleving ‘in dit deel van de wereld’ en met de seksuele moraal. Ze brengt daarbij fundamentele waarheden aan het licht, schrijft ze in de inleiding. Het is jammer dat ze de boel zo opklopt. Een staalkaart van vrouwelijke begeerte biedt dit boek bepaald niet, zelfs niet voor ‘dit deel van de wereld’. Maar het is waardevol genoeg om wat het wél is: een vrij willekeurig, maar evenzogoed inzichtelijk, begeesterd en boeiend portret van drie hedendaagse Amerikaanse witte vrouwen en hun behoeftes.

Lees ook: 39 goede boeken om deze zomer te lezen

Het verhaal over Maggie is het meest eenduidig: zij werd op haar zeventiende misbruikt door een leraar. Taddeo tekende het op vlak voordat de #MeToo-beweging losbarstte. Maggies wedervaren roept werkelijk niets dan mededogen op, temeer daar de docent niet veroordeeld wordt. Maggie is drieëntwintig als ze de rechtszaal inloopt waar hij terecht staat. Hij wordt niet veroordeeld, maar zij wel, ze is een slet volgens de goegemeente.

Stukje bij beetje ontrafelt Taddeo hoe het zo ver kon komen. Pijnlijk om te lezen is bijvoorbeeld hoe de docent ‘een manier [heeft] gevonden om de situatie tegelijk te normaliseren en de vonk te erkennen’ in de klas. Taddeo vertelt overtuigend hoe de minderjarige Maggie gaat geloven de grote liefde van de volwassen man in kwestie te zijn. Je hart breekt als je leest hoe zorgvuldig ze zich aankleedt voor een afspraakje, alsof het de docent iets kan schelen van welk merk haar hoodie is. Ze is nog zo jong dat ze onder de indruk is van het feit dat hij een ‘echte portemonnee’ heeft.

Gedrogeerd

Lina is evenzeer als Maggie een slachtoffer. Als scholiere krijgt ze uiteindelijk toch een populair vriendje: Aidan. Het is aan tussen hen als ze onder een vals voorwendsel naar een ‘feestje’ wordt gelokt. Ze wordt gedrogeerd en verkracht door drie jongens en, net als Maggie, vervolgens uitgestoten en voor hoer uitgemaakt.

Veel later in haar leven is Lina getrouwd, met een man die haar zelden aanraakt. Heel soms trommelt hij met zijn vingers op haar arm: ‘Heb je zin?’, waarna wat kille, saaie seks volgt. Lina snakt naar intimiteit, naar begeerd en gezien worden. Als ze via sociale media weer op Aidan stuit, krijgt ze alsnog een verhouding met hem. Als in een gedoemde inhaalslag, levert ze zich helemaal aan hem uit: de seks is fantastisch. Maar Aidan begeert haar slechts oppervlakkig. Zij blijft evenwel slaafs naar hem hongeren. Haar leven bestaat, naast dit verlangen naar liefde, uit paniekaanvallen, glutenangst, neurotisch pulken aan haar gezicht en poetsdrang. Nee, vrolijk word je er niet van.

Foto Daantje Bons

Sloane tenslotte is knap en eigengereid. Ze lijkt vrijgevochten. Zij heeft spannende seks, zoals trio’s, uit eigen verkiezing. Of toch niet? Vooral haar man blijkt te willen dat ze ervoor kiest. Soms vindt ze de partners die hij voor haar uitkiest, meestal mannen, niet eens aantrekkelijk. Ze valt eigenlijk meer op vrouwen. Maar Sloane geeft de boel graag uit handen. Ze is in het dagelijks leven aldoor bezig niet tekort te schieten. Ze kreeg op haar tiende al dieetpillen van haar moeder.

Knoflookteentjes

Schuldgevoelens en schaamte dus: daaronder gaan deze drie vrouwen gebukt. Het doet ouderwets aan, maar het speelt zich allemaal nu af. Taddeo zet de vrouwen nadrukkelijk, en wel wat irritant eenduidig, neer als slachtoffers. Ze is behoorlijk seksistisch: het boek staat vol aannames over de seksen. Mannen zouden egoïstischer zijn dan vrouwen. Vrouwen kunnen niet ‘compartimenteren’ en maken overal een zooitje van. Ze beoordelen en veroordelen elkaar ‘om niet naar zichzelf te hoeven kijken’, volgens de schrijfster.

Taddeo mikt op identificatie. Dit doet ze door over Maggie in eerste instantie in de hoogst irritante tweede persoon enkelvoud te schrijven: ‘Je wilt natuurlijk ook dat hij je nog steeds wil.’ Ze onderbreekt haar relaas geregeld met stellingen in de ‘iedereen-vorm’: ‘Iedereen weet dat…’ En ten slotte schuwt Taddeo het gebruik van aanhalingstekens, waardoor het lijkt alsof uitspraken algemene geldigheid hebben (en soms niet duidelijk is wie wat zegt).

Grote delen van het boek zijn trefzeker geschreven. Taddeo maakt slim gebruik van literaire technieken. Ze geeft een detail dat spreekt: hoe een minnaar naar avondeten uit zijn mond ruikt, bijvoorbeeld. Of ze drukt de jaren van iemands huwelijksleven uit in hoeveelheid gepelde knoflookteentjes.

Oesters

Hiertegenover staan evenzovele missers. Vergelijkingen vliegen geregeld uit de bocht: ‘de vrouwen zitten voorover geheld als soepterrines tijdens een aardbeving’; ‘zelfs op zijn warmst straalt hij de bleke zoetheid van een cashewnoot uit’; een minnaar zuigt ‘oesters van tussen haar benen’. Brr. Dit soort vreemde zinnen slingeren je het boek uit: ‘Ze reikt omhoog om met de kuiltjes in zijn wangen te spelen.’ Hoe dan? Door er een knikker overheen te rollen, een vlaggetje in te planten?

Naar Europese begrippen is Drie vrouwen niet bijzonder gewaagd. Recht voor zijn raap is het boek wel, maar hier in Nederland was bijvoorbeeld Anja Meulenbelt in 1976 de schaamte al een stuk verder voorbij in De schaamte voorbij. In Drie vrouwen genieten twee van de drie vrouwen soms wel van seks, maar hinderlijke bijgedachten (kerk, kroost, de mening van de buurvrouw) winnen het weer gauw. Hoe hevig er ook wordt klaargekomen.

In Drie vrouwen kijkt de lezer mee door de ogen van de hoofdpersonen. Taddeo beweert dat ze ook met alle mannen uit deze levensgeschiedenissen gesproken heeft, maar daarvan zie je niets terug. Klakkeloos is al met al het beste woord voor dit boek. Klakkeloos volgt Taddeo de vrouwen, klakkeloos vertelt ze hun verhalen na. Blijkens de inleiding is Taddeo buitengewoon zelfverzekerd: zoals het hier staat, zit het, en absoluut niet anders. Haar onderzoek was precies zoals het moest zijn, stelt ze. Ze klinkt een beetje zoals Heleen van Royen die in haar Sexdagboek ook toeterde dat dit nu precies het emanciperende boek was waarop wij allen wachtten.

Bouquetreeks

‘Yes, yes I am your vampire lover and you are my forbidden fruit’, schrijft Maggies leraar in haar gekoesterde Twilight-exemplaar. Maggie wil het maar al te graag geloven, en ondanks de bezwaren is het Taddeo’s verdienste dat je dat op jouw beurt gelooft, en beter nog: dat je het je helemaal voor kunt stellen.

Niets is de vrouwen in Drie vrouwen vreemd. ‘Alsof ze een eerstejaars was die tijdens een vakantieweekend op Nietzsche was gestuit en de wereld opeens duidelijk kon zien’ valt voor Lina op enig moment alles op zijn plek door het lezen van een boek, schrijft Taddeo. Het betreft niet Nietzsche, ‘maar een trilogie van softporno’: de Fifty Shades-boeken van E.L. James, jawel. Wat deze schier onleesbare trilogie precies met Lina deed, wordt vervolgens niet zo erg uitgewerkt.

Lees ook de recensie van Elizabeth Gilberts ‘Stad van Meisjes’: Mode en seks is het enige dat haar écht interesseert

Van E.L James verscheen onlangs weer een boek, getiteld De Mister. Veel seksistischer dan deze roman wordt het niet. Het boek volgt het stramien van de Bouquetreeks. De man, Maxim Trevelyan, heeft geld, een paspoort en staat niet in contact met zijn emoties. Het meisje, Alessia Demachi, is arm, gevoelig en wordt bedreigd door mensensmokkelaars. Ze komt uit Albanië. Ze is nog maagd. En o ja, ze kan goddelijk pianospelen. Beiden zijn bloedmooi.

Consent

Natuurlijk worden die twee hevig verliefd, maar natuurlijk hebben ze dit niet direct in de gaten. Het duurt bijna vijfhonderd bladzijden en dan gaan ze trouwen. De Mister staat bomvol seksscènes: ‘haar lippen krullen om tot een uitnodigende, verlegen glimlach. We vloeien samen. Mijn handen omvatten haar hoofd terwijl ik beweeg en geniet van elke verrukkelijke centimeter van haar [...]. Ik kus haar en stort mijn hart en ziel in haar mond.’ Opvallend aan dit boek is dat de vrouw voor elke seksuele handeling van tevoren toestemming geeft. Er gebeurt warempel niets wat zij niet uitdrukkelijk ook wil. Dat lijkt de enige winst, nu seksisme in Amerika, maar ook elders, weer hoogtij viert – en niet alleen in bestsellers. Waar zijn de diverse feministische golven nou eigenlijk naartoe gespoeld?