Werd Griekenland getroffen door een tornado?

Noodweer In Griekenland kwamen zes mensen om door noodweer. Maar was er sprake van een tornado? Vier vragen over tornado’s.

Het dak van een tankstation is omgewaaid in het dorp Nea Potidea in Noord-Griekenland. Door het noodweer in de nacht van woensdag op donderdag zijn in het land zes mensen omgekomen.
Het dak van een tankstation is omgewaaid in het dorp Nea Potidea in Noord-Griekenland. Door het noodweer in de nacht van woensdag op donderdag zijn in het land zes mensen omgekomen. Foto Giannis Moisiadis

Minstens dertig mensen raakten woensdagnacht gewond door noodweer op het schiereiland Chalkidiki, in het noordoosten van Griekenland. Zeker zes mensen kwamen om. Diverse media schreven over een tornado. Maar wás het wel een tornado? Vier vragen aan klimaatonderzoeker Michiel Baatsen van de Universiteit Utrecht.

1 Wat is een tornado ook al weer?

„De klassieke tornado, zoals je die ook ziet in rampenfilms als Twister, is een ronddraaiende luchtslurf – een vortex – die ontstaat onder een grote onweersbui van tientallen kilometers breed”, vertelt Baatsen. Bij zo’n bui is er sprake van instabiliteit in de atmosfeer: warme vochtige lucht die opstijgt vanaf het aardoppervlak botst op koude, droge lucht daarboven.

Om die lucht aan het wervelen te krijgen, zijn er ook verschillen in windrichting en -snelheid nodig: bijvoorbeeld op lage hoogte zuidenwind met een snelheid van 30 kilometer per uur, en daarboven westenwind met 100 kilometer per uur. Onder die omstandigheden gaat de hele bui roteren en kan er een (soms kilometerslange) vortex uit de wolk groeien, die het aardoppervlak raakt.

Er zijn ook andere wervelende winden. „Zo is er de windhoos of stofduivel, die juist vanaf het aardoppervlak naar boven groeit en kleinschaliger is dan de klassieke tornado – die ontstaat niet per se bij een onweersbui. Een windhoos kan ook boven water ontstaan en heet dan een waterhoos.” Anderzijds zijn er de orkanen of tyfoons, ook tropische cyclonen genoemd. „Dat is echt grootschalig tropisch onheil: een verzameling onweersbuien van honderden kilometers breed. Ook daarbij is er een clash tussen warme en koude luchtmassa’s. Zulke orkanen vormen zich alleen boven oceanen, omdat het zeeoppervlak dan voortdurend warme, vochtige lucht blijft aanvoeren en de cycloon zo blijft voeden.”

2 Wat was er in Griekenland aan de hand?

De Griekse storm was een moeilijke, zegt Baatsen. „Veel media spreken van een tornado – dat doen ze algauw als er sprake is van stormschade. In Griekenland was er waarschijnlijk sprake van rechtlijnige winden in plaats van wervelwinden. Die haalden alsnog snelheden tot zo’n 150 kilometer per uur, maar waren wellicht het resultaat van valwinden, waarbij de warme lucht niet opstijgt, maar koude lucht juist naar beneden komt zetten en daarbij voor sterke windstoten en turbulente wervelingen zorgt. Anderzijds: ik sluit ook niet uit dat het een echte tornado betrof.”

In ieder geval was er in Griekenland sprake van onstabiel weer. De temperaturen liepen al enkele dagen tegen de 40 graden Celsius, vanuit Afrika en de Middellandse Zee werd warme lucht aangevoerd die botste met koelere lucht hoger in de atmosfeer. Baatsen: „De verwachting is dat die onstabiele situaties zullen toenemen door klimaatverandering, maar hoe en in welke mate is nog moeilijk te zeggen. De kans bestaat dat ook tornado’s frequenter en krachtiger worden in de toekomst.”

3 Waar ontstaan er nog meer tornado’s?

In principe kunnen tornado’s overal ontstaan waar er sprake is van onstabiele lucht en veranderingen in windsterkte en -richting, zegt Baatsen. „Een berucht gebied is Tornado Alley, in het midden van de Verenigde Staten, boven onder andere Texas en Oklahoma. Elk jaar van april tot en met juni vormen zich daar tientallen tot honderden tornado’s.” Ook in Europa zijn er gebieden met hoge tornadofrequenties – het noorden van Italië bijvoorbeeld. Daar botst warme, vochtige lucht uit de Adriatische Zee bij de Alpen op koelere lucht. In Amerika is het gebied met tornado’s veel uitgestrekter.

Ook in Nederland en België zijn er met enige regelmaat wervelwinden: zowel wind- en waterhozen (vooral aan het begin van de winter vaak te zien boven het IJsselmeer) als échte tornado’s.

Baatsen: „In 1950 woedde er op de Veluwe een tornado. Gelukkig viel de schade daarbij mee, omdat het gebied onbewoond was.” Dat was bij de tornado’s van Chaam en Tricht, op 25 juni 1967, wel anders: daarbij vielen in totaal zeven doden en tientallen gewonden.

4 Hoe overleef je een tornado?

Schuil in een stevig onderkomen, zegt Baatsen. „De huizen zijn in Nederland vaak degelijker dan in de Verenigde Staten. Baksteen kan veel meer hebben dan bijvoorbeeld golfplaat; daken en ramen of deuren kunnen sneuvelen, dus blijf daarbij uit de buurt. Ben je op een camping, vlucht dan het toiletgebouw in. En houd de weersvoorspellingen in de gaten: de meeste slachtoffers vallen doordat ze verrast worden door de storm.”