‘Mensen laten zoveel achter op internet. Verzekeraars stappen in die bubbel’

Laura van Geest Verzekeraars kennen klanten en risico’s door data-analyse steeds beter. Dat zet de sociale zekerheid onder druk, zegt directeur van het Centraal Planbureau, Laura van Geest.

Laura van Geest: „In het extreemste geval wordt een vast contract alleen nog iets wat grote bedrijven kunnen bieden.”
Laura van Geest: „In het extreemste geval wordt een vast contract alleen nog iets wat grote bedrijven kunnen bieden.” Foto Hollandse Hoogte

Laura van Geest maakt zich zorgen. Digitalisering kan de solidariteit in de Nederlandse sociale zekerheid onder druk zetten, denkt de directeur van het Centraal Planbureau (CPB). Private verzekeraars kunnen steeds meer gegevens verzamelen die mensen zelf achterlaten op internet. Met die data over het gedrag van mensen, over de gezondheidsrisico’s die ze lopen, kunnen verzekeraars risicogroepen gaan uitsluiten. Of de verzekering voor hen heel duur maken.

Van Geest: „Ik vraag me af of ons unieke Nederlandse stelsel opgewassen is tegen die digitaliseringsgolf. Het verzamelen van data kan het evenwicht in de sociale zekerheid tussen de overheid en private verzekeraars verstoren.”

In Nederland is de bescherming van mensen die ziek zijn en zorg nodig hebben anders geregeld dan in landen als Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. In Nederland houdt niet alleen de overheid zich ermee bezig, maar ook met elkaar concurrerende verzekeraars. Zij en de overheid zorgen samen voor het inkomen van werknemers in loondienst die ziek of arbeidsongeschikt worden. Verzekeraars betalen de zorgkosten van iedereen die naar dokter of ziekenhuis moet. De overheid bepaalt de plichten, regels en verboden, maar laat de uitvoering grotendeels over aan verzekeraars. Juist die combinatie maakt het stelsel kwetsbaar.

Neem een werknemer die ziek wordt. De wet verplicht werkgevers het loon twee jaar door te betalen. Bedrijven kunnen zich daarvoor alleen verzekeren bij private verzekeraars. Kleine bedrijven (mkb’ers) doen dat massaal. Van Geest: „Als een van hun drie werknemers ziek is, is dat anders een grote hap uit hun winst. Maar naarmate verzekeraars meer weten over het personeelsbestand van mkb’ers, kunnen ze zien of het personeel riskant gedrag vertoont of riskante kenmerken heeft, bijvoorbeeld ouder is. Dan kunnen ze hogere premies vragen. Op een gegeven moment zijn die premies zo hoog dat bedrijven die niet kunnen betalen.”

Volgens Van Geest zijn er voor een mkb’er dan maar weinig opties: „Kopje onder gaan als een werknemer ziek wordt of alleen nog zzp’ers inhuren. In het extreemste geval wordt een vast contract alleen nog iets wat grote bedrijven kunnen bieden.” Want bedrijven hoeven zzp’ers niet twee jaar loon door te betalen zoals bij zieke werknemers in loondienst.

Van Geest heeft haar zorgen gedeeld met de commissie-Borstlap die in opdracht van het kabinet nadenkt over hervormingen op de arbeidsmarkt. „De problemen zijn er nu nog niet, maar het is verstandig hierover na te denken. Je wil de sociale zekerheid niet over vijf of tien jaar wéér herzien.”

Verschillen in premie

Kan de sociale zekerheid een mix van overheid en verzekeraars blijven, vraagt Van Geest zich af. „Private verzekeraars zijn er niet voor solidariteit. Zij moeten concurreren.” Maar solidariteit is wel wat de overheid wil als het gaat om mensen die ziek of arbeidsongeschikt zijn. Dus komt die met regels, verboden en waarborgen. „De vraag is of al die regels nog werken in de toekomst.”

Verzekeren is namelijk van oudsher data verzamelen over klanten, kansberekening, en statistiek. Verzekeraars zouden het liefst mensen verzekeren van wie ze precies de risico’s kunnen inschatten. Dan kunnen ze een hoge premie rekenen voor wie veel risico loopt, een lagere voor wie weinig risico loopt. Met behulp van nieuwe technologie die data verzamelt en analyseert kan dat steeds beter. Voor risicogroepen kunnen verzekeringen dan al snel te duur worden.

Grote Amerikaanse techbedrijven als Google en Facebook zijn bedreven in deze data-analyse. Wat als zij verzekeringen gaan aanbieden? In de VS investeren Google en Amazon al in de verzekeringsmarkt.

Van Geest: „Het Verbond van Verzekeraars heeft best aandacht voor deze zorgen. Het houdt bijvoorbeeld in de gaten of de verschillen in premies tussen groepen mensen niet te groot worden. Maar dat zijn Néderlandse verzekeraars. De vraag is hoe lang je dat nog in Nederland in goede onderlinge verhoudingen kan regelen. Wat zijn onze waarborgen waard als de grote Amerikaanse techbedrijven straks in de praktijk de verzekeringsmarkt domineren? Dan heb je waarschijnlijk strakke Europese wetten en regels nodig, anders luistert big tech niet.”

Een andere serieus te overwegen oplossing is volgens Van Geest dat de overheid publieke verzekeringen aanbiedt voor bijvoorbeeld zzp’ers, naast de private verzekeringen die er al zijn. Zodat mensen voor wie de private verzekeringen te duur zijn, op die van de overheid kunnen terugvallen.

Fitheidsmetertje

Het verzamelen van data zou mogelijk óók positief kunnen uitpakken: dat verzekeraars voorkomen dat mensen ziek worden, door ze een fitheidsmetertje te geven bijvoorbeeld. Maar de risico’s zie je nu al bij verzekeringen voor zzp’ers tegen ziekte of arbeidsongeschiktheid. „Die markt functioneert niet goed. Zelfstandigen krijgen moeilijk een verzekering. Als je bij wijze van spreken ooit last had van je arm, kan je alles verzekeren behalve je arm. Voor oudere zzp’ers is het nog lastiger.”

Lees ook het interview met socioloog Paulien de Winter: ‘De politiek is nu te veel gericht op oppakken van fraudeurs’

In het onlangs afgesloten pensioenakkoord staat dat zzp’ers zich moeten gaan verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid. Van Geest betwijfelt of dat lukt met private verzekeraars. „Het wordt ingewikkeld alle zzp’ers een verzekering met betaalbare premie aan te bieden. De overheid zou verzekeraars dan een acceptatieplicht moeten opleggen. Maar als zij niet vrij zijn de premies in rekening te brengen die ze willen, of niet gecompenseerd worden, zullen ze geneigd zijn die plicht te omzeilen.”

Zorgverzekeraars hebben al de plicht iedereen te accepteren. „Met wat handige technieken kan je daar omheen slalommen.” Een beroemd oud voorbeeld uit de VS is de verzekeraar die mensen wel voor hun ziektekosten wil verzekeren als ze zich inschrijven op de vierde verdieping van een gebouw zonder een lift. Mensen die slecht ter been zijn, lukt dat niet.

Een Nederlands voorbeeld daarvan is verzekeraar Promovendum, die zich richt op hogeropgeleiden die gemiddeld gezien minder vaak ziek worden dan lageropgeleiden. Promovendum voldoet aan de acceptatieplicht, want als laagopgeleiden zich melden, aanvaarden ze die – maar de advertenties zijn niet op die mensen gericht.

Van Geest: „Met behulp van data-analyse kan dat spel van aantrekken en afstoten veel slimmer. Er zijn allerlei manieren om te zorgen dat de dure gevallen niet bij jou terechtkomen of dat ze anders een ferme premie betalen. Mensen laten zoveel achter op internet. Als verzekeraar stap je gewoon in hun internetbubbel: hebben ze een fitnessabonnement, gaan ze vaak naar dure restaurants en hotels? Dan lopen ze waarschijnlijk minder risico om ziek te worden. Dat selecteren is op zich niet erg, maar wel als je wil dat iedereen verzekerd is zoals in de sociale zekerheid. Dan wordt het ingewikkeld.”

Correctie (12 juli 2019): In een eerdere versie was de naam van Promovendum verkeerd geschreven.