Griekse schedel is oudste Homo sapiens buiten Afrika

Menselijke evolutie De moderne mens verspreidde zich al vroeg na zijn ontstaan naar Europa, blijkt uit de datering van een eerder gevonden schedel.

De schedel zit vast aan een steen.
De schedel zit vast aan een steen. Foto Katerina Harvati

De oudste bekende Homo sapiens buiten Afrika leefde 210.000 jaar geleden bij de Apidimagrot in het zuiden van de Griekse Peloponnesos. De ronding van het oude schedeldak is onmiskenbaar mooi bol, een belangrijke karakteristiek van Homo sapiens. Het nog steeds gedeeltelijk in een steen vastzittende stuk schedel werd al in 1978 gevonden maar nu pas is de ouderdom en de soort van deze Apidima 1-schedel nauwkeurig onderzocht, onder andere met directe uranium-datering en CT-scans. Apidima 1 heeft geen neanderthal-kenmerken, schrijft een groot team onder leiding van Katerina Harvati uit Tübingen deze week in Nature.

De ontdekking typeert de grote recente verschuivingen in het beeld van de evolutie van Homo sapiens. Vorig jaar nog gold de vondst van een 194.000 à 178.000 jaar oude sapiens-kaak in Israël als heel bijzonder, omdat de oudste bewijzen tot dan toe voor sapiens buiten Afrika 120.000 jaar oud waren (ook uit Israël).

Hetzelfde klimaat

En, zo zegt de Nederlandse paleoantropoloog Fred Spoor vanuit Londen, „als we niet sinds 2017 wisten van de ruim 300.000 jaar oude sapiens-fossielen uit Jebel Irhoud in Marokko, zou deze Griekse schedel zelfs de oudste bekende sapiens ter wereld zijn geweest”. Spoor vindt de toewijzing aan sapiens overtuigend. „En als ze al rond 180.000 jaar geleden in Israël zijn, is een verblijf in Griekenland ook weer niet zo verrassend. Dat is hetzelfde klimaat. Het was gekker geweest als zo’n oude sapiensschedel in Oostenrijk was gevonden, om maar wat te noemen. Wat ook interessant is, is dat er in die Griekse Apidimagrot ook een neanderthal-schedel is gevonden van 180.000 jaar oud. Kennelijk wisselden die populaties elkaar af, net als in Israël.”

Spoors collega Susan Antón (New York University) is sceptischer: „Op grond van dit schedelfragment is het plausibel om te zeggen: dit is sapiens. Maar omdat het gezicht ontbreekt, zie ik deze toewijzing niet als definitief. Vooral omdat er in dezelfde grot óók duidelijke neanderthal-resten zijn gevonden.”

Als het inderdaad een sapiens-schedel is, betekent het dat de moderne mens vrij snel na zijn ontstaan, (circa 300.000 jaar geleden) Afrika al heeft verlaten. De huidige mensen buiten Afrika stammen overigens allemaal af van een latere sapiens-expansie uit Afrika, 70.000 tot 50.000 jaar geleden. De eerdere expansies hebben niet geleid tot blijvende bewoning of tot genetische sporen in mensen nu.