De weerbarstige realiteit van Wiebes’ beloftes

Vertraging Gedupeerden van de gaswinning in Groningen merken weinig van alle Haagse beloftes. De versterking van huizen is vertraagd, net als het vergoeden van de schades.

De boerderij van Het kunstenaarsechtpaar Bianca Holst en Hero Wouters is zwaar beschadigd door bodemdaling, veroorzaakt door de jarenlange gaswinning onder hun huis.
De boerderij van Het kunstenaarsechtpaar Bianca Holst en Hero Wouters is zwaar beschadigd door bodemdaling, veroorzaakt door de jarenlange gaswinning onder hun huis. Foto Kees van de Veen

Achter de mooie woorden en beloftes aan het adres van Groningers in het aardbevingsgebied schuilt een weerbarstige realiteit. Hoewel 2019 ‘het jaar van de uitvoering’ moet worden, blijkt het op twee belangrijke punten opnieuw mis te gaan. De versterking van huizen gaat langzamer dan gepland en de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) vertraagt nog steeds het schadeherstel, ondanks beloftes van minister Eric Wiebes (Economische Zaken en Klimaat, VVD).

Begin 2018 besluit minister Wiebes de versterkingsoperatie eenzijdig te onderbreken. Voor de versterkingsoperatie moeten naar schatting bijna 24.000 adressen aardbevingsbestendig worden gemaakt – waardoor mensen binnen enkele seconden hun huis kunnen verlaten bij een zware aardbeving. Tot nu toe zijn 942 gebouwen versterkt. Nadat het kabinet in 2018 besluit de gaskraan sneller dicht te draaien, wil Wiebes eerst nagaan of die hele versterkingsoperatie met een lagere gaswinning wel nodig is.

Het gevolg? Ingenieursbureaus schrappen 300 banen „door gebrek aan (uitzicht op) werk”, blijkt uit een vertrouwelijk rapport van Boston Consulting Group dat in handen is van NRC. De schare experts en gespecialiseerde werknemers met dossierkennis vertrekt. Een nieuwe procedure moet worden opgesteld, terwijl de situatie van bewoners met niet-afgeronde dossiers onduidelijk blijft. Een vertraging van een halfjaar volgt.

Lees ook CvdK: ‘Het is al heel lang crisis in Groningen’

Voor Hans Alders, die als Nationaal Coördinator Groningen verantwoordelijk was voor de versterkingsoperatie, is de opschorting de druppel. Hij vertrekt in 2018 omdat hij „onmogelijk” kan werken in een situatie waarin „het meest elementaire vertrouwen ontbreekt”. Door het besluit van de minister kan hij de afspraken met burgers niet nakomen, schrijft hij in zijn afscheidsbrief van zeven kantjes.

Na de ‘herstart’ van de versterkingsoperatie in november 2018 is de hoop gevestigd op de nieuwe aanpak. Maar die verloopt allesbehalve soepel. In een Tweede Kamerdebat van januari 2019 jaar kondigt minister Wiebes aan dat de „startvoorwaarden” voor de nieuwe versterkingsoperatie „zijn vervuld” en dat de „werkorder is gegeven”. De versterkingsoperatie kan beginnen – is de strekking van de minister. Maar uit vertrouwelijke documenten blijkt anders.

Voor de versterkingsoperatie moeten panden worden geïnspecteerd en beoordeeld. Dat wordt gedaan door ingehuurde ingenieursbedrijven. Op 2 november 2018 geeft het ministerie groen licht voor de aanbestedingen waarbij ingenieurs 1.729 adressen moeten beoordelen. Maar tijdens het debat moeten de aanbestedingen voor tweederde van de adressen nog worden uitgeschreven.

Het rapport stelt dat er „geen eenduidige verklaring” is voor de vertraging. Wel is duidelijk dat verantwoordelijke organisaties kampen met veranderende opdrachten, directies die worden vervangen en samenwerking tussen organisaties die „niet soepel” verloopt.

Sterker nog, uit het rapport blijkt dat van de aangekondigde 3.300 inspecties dit jaar naar verwachting 2.330 gehaald worden, wat bevestigd wordt door een woordvoerder van de minister.

Wachten op betalingen schades

Naast de versterkingsoperatie loopt er nog een flinke klus in Groningen: het schadeherstel van woningen. Door de bevende bodem kampen duizenden huizen met schade, van kleine schuren in de muur tot eeuwenoude boerderijen die total loss zijn verklaard. Daarvoor heeft de minister sinds maart 2018 een schadeloket opgesteld, dat onafhankelijk van het ministerie en de NAM opereert. Zij inspecteren, beoordelen en taxeren de schade, waarna de NAM moet betalen. Geld is hierbij geen probleem, heeft de minister al die tijd gezegd.

Maar het nieuwe schadeloket mag alleen schades opnemen die zijn gemeld sinds de oprichting in 2018. Oude schades, waarbij gedupeerden moesten onderhandelen met de NAM, mogen zij niet beoordelen. Dat gaat om ongeveer 6.000 schadegevallen.

Lees het verhaal van Bianca Holst en Hero Wouters en hun huis dat op instorten staat

Gedupeerden die er niet uitkomen met de NAM kunnen naar de Arbiter Bodembeweging stappen. Dat zijn onafhankelijke gepensioneerde rechters die een uitspraak doen over de schademelding. Zij bekijken het dossier, houden een schouw bij de gedupeerden en komen daarna met een uitspraak. De NAM is verplicht om te participeren in deze geschillenbeslechting.

Volgens de samenwerkingsafspraken tussen de Staat en de NAM „committeert” de NAM „zich in beginsel aan de uitspraken” van de Arbiter Bodembeweging. Minister Wiebes bevestigt in een Kamerdebat in januari dat „de NAM heeft toegezegd zich aan de uitspraken van de arbiter te gaan houden”. Maar drie weken geleden oordeelde de rechtbank in Assen dat de uitspraken niet bindend zijn.

Twee gedupeerden uit Nieuw Scheemda waren naar de rechter gestapt omdat de NAM na een uitspraak van de arbiter alleen geld wilde uitkeren binnen een bouwdepot, waarover de NAM beslist. De gedupeerden wilden een exequatur aanvragen – een stempel waarmee ze een deurwaarder naar de NAM konden sturen omdat zij hun afspraak niet nakomen. Maar de rechter verklaarde hun verzoek niet-ontvankelijk: de uitspraak van de arbiter is geen vonnis, maar een uitspraak – dus hoeft de NAM zich er niet aan te houden.

Een woordvoerder van de minister laat in een reactie weten dat de NAM „in alle gevallen” uitvoering geeft aan de uitspraken van de Arbiter Bodembeweging. In de zaak van de gedupeerden uit Nieuw Scheemda, „bestrijdt de NAM de omvang van het bedrag niet”, maar gaat het geschil over „de voorwaarden waaronder NAM de schadevergoeding uitkeert”.