Alles wat je moet weten over de Straat van Hormuz

Spanningen Iran De VS hebben bondgenoten, waaronder Nederland, gevraagd om een bijdrage aan het beveiligen van de scheepvaart in de buurt van Iran. Vijf vragen over een gevoelige kwestie.

Iraanse soldaten doen in de Straat van Hormuz mee aan de ‘nationale Perzische Golfdag’, een officiële Iraanse feestdag, dit jaar op 30 april.
Iraanse soldaten doen in de Straat van Hormuz mee aan de ‘nationale Perzische Golfdag’, een officiële Iraanse feestdag, dit jaar op 30 april. Foto: Atta Kenare/AFP

De Verenigde Staten proberen een internationale coalitie op te bouwen die de veiligheid voor de scheepvaart in de strategisch belangrijke wateren rond Iran en Jemen moet helpen garanderen. Daartoe heeft Washington, naar deze week bleek, eind juni al een beroep gedaan op Nederland en andere bondgenoten in de NAVO. „De verwachting is dat het eigenlijke patrouilleren en escorteren door anderen [dan de VS, red.] zou worden gedaan”, zei de Amerikaanse generaal Joseph Dunforth dinsdag. Het is echter nog onzeker in hoeverre Nederland en andere NAVO-staten bereid zijn tot een bijdrage.

Lees ook: spanning tussen Westen en Iran loopt op na inbeslagname supertanker

1 Waarom is met name de Straat van Hormuz zo belangrijk?

De Straat van Hormuz, die de Indische Oceaan met de Golf verbindt, is van vitaal belang voor de energievoorziening van de wereld. De zee-engte tussen Oman en Iran, op zijn nauwste punt net 39 kilometer breed, geeft toegang tot het gebied met de grootste olievelden van Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Koeweit, Zuid-Irak en zuidwestelijk Iran. Supertankers varen zo’n twintig tot dertig procent van de olie die wereldwijd wordt geconsumeerd door de Straat van Hormuz naar zeer uiteenlopende bestemmingen, merendeels naar Azië. Daarnaast gaat een derde deel van het vloeibare gas dat de wereld gebruikt langs deze route. The New York Times turfde het aantal tankers dat tussen 15 mei en 15 juni van dit jaar door de Straat van Hormuz voer: dat waren er ruim duizend. De economie van de Golfstaten, Irak en Iran is nog altijd grotendeels afhankelijk van de olie- en gasexport. Het belang van de regio is ook weerspiegeld in het feit dat de VS hun vijfde vloot in Bahrein hebben gestationeerd en daarnaast een enorme luchtmachbasis in Qatar hebben. Naar mate de spanningen tussen de VS en Iran de laatste maanden verder opliepen, hebben de VS een extra vliegdekschip, vliegtuigen en duizend man extra naar de Golfregio gestuurd.

2 Van wie zijn de wateren in de Straat van Hormuz?

De wateren behoren krachtens het Zeerechtverdrag van de VN tot de territoriale wateren van Iran en Oman. Dat verdrag bepaalt dat schepen desondanks het zogeheten recht van ‘innocent passage’ hebben, dat wil zeggen dat ze ongehinderd mogen passeren zolang ze de veiligheid van de kuststaat niet bedreigen. In principe geldt dat ook voor marineschepen maar zowel Iran als Oman heeft naderhand bepaald dat schepen uit die categorie vooraf toestemming moeten vragen om door hun territoriale wateren te varen. De Verenigde Staten, die zelf het zeerechtverdrag overigens nooit hebben geratificeerd, hebben deze beperking nooit willen aanvaarden. In de praktijk varen er regelmatig marineschepen door de Straat van Hormuz zonder daarvoor toestemming te hebben gevraagd aan Iran of Oman. De situatie van Oman is overigens bijzonder. Het deel van Oman dat aan de Straat grenst is een exclave. Slechts via het grondgebied van de Emiraten is de rest van Oman te bereiken.

3 Wat zijn de gevolgen van eventuele sluiting?

Iran heeft al herhaaldelijk gedreigd de Straat van Hormuz af te sluiten, niet alleen de afgelopen maanden maar ook in een verder verleden. Hoewel het tot dusverre de daad niet bij het woord heeft gevoegd, houden de VS en hun bondgenoten al heel lang rekening met deze mogelijkheid. Mocht Iran de zeestraat inderdaad afsluiten, bijvoorbeeld door mijnen te leggen of passerende schepen met snelle boten of raketten te bedreigen, dan is het onwaarschijnlijk dat de VS en bondgenoten lijdzaam toekijken. Een militaire interventie zou dan volgen. Door een sluiting zou zich ook een scherpe stijging van de olie- en gasprijzen voordoen, want pijpleidingen in Saoedi-Arabië en de Emiraten die de Straat omzeilen, hebben slechts een beperkte capaciteit.

4 Wat zou er gebeuren als er wordt gevochten?

Een echte oorlog over de Straat van Hormuz zou desastreus uitpakken voor de regio, maar ook de rest van de wereld zou de gevolgen ondervinden door een scherpe stijging van de olie- en gasprijzen. Helemaal ondenkbaar is het niet. In het voorjaar van 1988 raakten de VS en Iran al eens een dag lang in een zeeslag gewikkeld, waarbij Iran een paar marineschepen verloor. Ook werd kort daarna per vergissing een Iraans passagiersvliegtuig uit de lucht geschoten door een Amerikaanse kruiser. In 2008 waren er eveneens incidenten en hoog oplopende spanningen tussen de VS en Iran, waarbij beide landen net als vorige maand de wereld met videobeelden van hun gelijk probeerden te overtuigen. In 2012 stuurde president Obama na nieuwe spanningen eveneens versterkingen naar de Golf.

Met hun reusachtige slagkracht zouden de VS enorme schade kunnen aanrichten in Iran. Maar ook Iran zou veel terug kunnen doen. „Amerikaanse bases zijn binnen bereik van onze raketten”, waarschuwde een commandant van de Iraanse Revolutionaire Garde dinsdag. Iran zou bovendien naburige bondgenoten van de VS zoals de Emiraten en Saoedi-Arabië kunnen raken. Analisten in het Midden-Oosten wijzen erop dat de Emiraten zich de laatste weken minder havik-achtig opstellen jegens Iran. De Emirati’s beseffen dat ze kwetsbaar zijn. Dat bleek ook nadat er in juni tankers waren aangevallen in de buurt van Fujairah, een belangrijke opslagplaats en overslaghaven in de Emiraten voor olie. Sindsdien mijden veel tankers Fujairah. Verzekeraars vragen namelijk een hogere premie voor het aandoen van Fujairah dan voorheen. Iraanse functionarissen hebben er intussen al op gezinspeeld dat, mochten de VS Iran aanvallen, de Iraniërs Dubai zouden kunnen treffen met hun raketten. Toen enkele weken geleden tankers werden aangevallen, gaven Amerikanen en Saoediërs de schuld aan Iran, terwijl de Emiraten terughoudender bleven. In stilte zijn de Emiraten ook begonnen hun troepen terug te trekken uit Jemen, waar ze tot voor kort nog onmisbaar werden geacht om de invloed van Iran (steunpilaar van de Jemenitische Houthi’s) te keren.

Lees ook: kan Nederland nog nee zeggen als de VS om meer defensie-inzet vragen?

5 Wat zou Nederland kunnen bijdragen?

Het kabinet overweegt een fregat te sturen in reactie op het Amerikaanse verzoek. Net als voor andere Europese landen ziet Nederland zich daarbij voor een dilemma geplaatst. De spanning in het Golfgebied is namelijk vooral toegenomen doordat de VS onder president Trump het afgelopen jaar de druk op Iran hebben verhoogd, eerst door zich eenzijdig terug te trekken uit het internationale nucleaire verdrag met Iran en daarna door vergaande sancties tegen Iran op te leggen. De Europeanen waren het met die stappen niet eens en willen vasthouden aan het nucleaire verdrag. Door nu een of meer schepen naar de Golf te sturen om bij de Straat van Hormuz te patrouilleren zouden ze alsnog blijk geven van steun voor het door hen bekritiseerde Amerikaanse beleid.

Bij wijze van compromis zou het kabinet kunnen aanbieden om in plaats van de Straat van Hormuz te patrouilleren bij Jemen, in het bijzonder de Bab el Mandeb, de zeestraat tussen Jemen en Djibouti en Eritrea. Langs die route gaan veel tankers richting het Suezkanaal en Europa. Patrouilles daar liggen politiek minder gevoelig.