Opinie

Nu ook: verdienen aan mensen zonder geld

Maxim Februari

De grote bedrijven trekken zich het lot aan van de allerarmsten. Facebook maakt plannen voor de introductie van een eigen munt en stelt dat mensen zonder bankrekening dan toch online kunnen betalen. Een private munt als redding van ‘the unbanked’: het bedrijf claimt trots een maatschappelijke opdracht te vervullen. „We vinden dat veel meer mensen toegang moeten hebben tot financiële diensten en goedkoop kapitaal”, schrijft Facebook.

Een private munt is geen nieuw verschijnsel. Door de geschiedenis heen hebben ondernemingen munten uitgegeven en nog steeds zijn er stadswijken en dorpen waar lokaal geld rondzwerft. Maar nationaal bereik hebben zulke munten nooit gehad, laat staan internationaal. Facebook mikt nu met de libra volgens eigen zeggen op 2,6 miljard gebruikers. Waarvan dus 1,7 miljard gebruikers zonder bank. Om dat voor elkaar te krijgen zou het mogelijk moeten zijn met de libra te betalen bij concurrerende bedrijven zoals Amazon.

Ik heb te weinig verstand van geld om te kunnen beoordelen wat de verdiensten zijn van het plan om met de libra alle nationale grenzen en regels te omzeilen, maar er valt me wel iets anders interessants op. De frappante overeenkomst, namelijk, tussen enerzijds de introductie van een private munt om de ‘unbanked’ te helpen en anderzijds de private ontwikkeling van identiteitsbewijzen om de ‘sans-papiers’ te helpen.

Het deel van de wereldbevolking zonder geld en zonder nationaal paspoort is opeens het troetelkind van het bedrijfsleven geworden. Technologiebedrijven stappen in de schoenen van de staten en claimen maatschappelijke verantwoordelijkheid. Biometrische bedrijven ontwikkelen technieken om je identiteit vast te stellen en zeggen dat ze wereldburgers zonder paspoort zo hun geboorterecht teruggeven. ‘Mensen in alle landen zijn geboren met hun unieke identiteit en verdienen die te behouden’, zegt de CEO van het bedrijf Integrated Biomedics behulpzaam.

Bedrijven die vaderlijk en moederlijk worden: het geeft reden tot vreugde, maar ook reden tot zorg. Wie kritisch naar de tendens kijkt, zal zich natuurlijk allereerst zorgen maken over privacy. Biometrische bedrijven krijgen inzicht in je lichaam. Facebook en het consortium rondom de libra krijgen inzicht in al je betalingen. Ze zeggen dat ze niets met die kennis zullen doen, maar dat valt moeilijk te geloven, en zeker Facebook heeft geen vertrouwenwekkende geschiedenis op dit punt. Maar er zijn meer overpeinzingen.

Het volgende punt van zorg is dat er verschil bestaat tussen het traditionele betalingssysteem via banken en een betalingssysteem voor mensen die geen geld hebben. Want waarom hebben mensen geen bankrekening? In veel gevallen omdat ze geen geld hebben om erop te zetten. En hoe zorgen Facebook en zijn consortium ervoor dat ze dat geld wel krijgen?

Het lijkt me geen al te wilde gok om te voorspellen dat geldlozen straks online geld kunnen verdienen door data beschikbaar te stellen, ergens op te klikken, reviews te schrijven en andere online-achtige klusjes te doen. De bank als werkgever van de rekeninghouder. Facebook als slavendrijver. Want waarom zou het bedrijf anders geïnteresseerd zijn in zakenrelaties met zoveel mensen zonder geld? Deze laatste vraag lijkt me van groter belang dan de vraag of de plannen technisch haalbaar zijn en of de wetgevers ze zullen toestaan.

De ‘unbanked’ en de ‘sans-papiers’ zijn een verdienmodel. De biometrische industrie verdient aan de ontwikkeling van identiteitsbewijzen en aan grensbewaking met poorten en scanners. In vluchtelingenkampen betalen mensen met digitale portemonnees vol persoonlijke gegevens of via irisscans: het is handel in data vermomd als betaling buiten de bankensector om.

Ooit deden cash en een papieren paspoort niet meer dan nodig was. Ze fungeerden als ruilmiddel en identiteitsbewijs. Maar de bankgegevens en biometrische gegevens van nu zijn meer waard dan de cash en de pas uit het verleden: ze geven inzage in je voorkeuren en verlangens, in je lichamelijke situatie en die van je familie, ze zijn een indicatie voor gedrag. Aan deze extra waarde wordt door de Facebooks flink verdiend. En als neveneffect onttrekken geld en identiteit zich rap aan democratische politiek.

Tel je alles bij elkaar op, dan zie je dit soort consortia de staatsmacht overnemen. Zodra een paar grote bedrijven en platforms zich aaneensluiten en zich ontfermen over het geld, over communicatie, over identiteit en toegang tot diensten, is er geen sprake meer van een markt, maar van een nieuwe politieke macht, zonder controle erop. En alles onder de blijde verkondiging dat het zo vreselijk goed is voor de ‘unbanked’ en de ‘sans-papiers’.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.