Opinie

Afbraak van de geesteswetenschappen sloopt ook onze vrijheid

Onderwijsblog De overheveling van geld naar technische studies pakt rampzalig uit voor de geesteswetenschappen. Terwijl die in de moderne tijd juist van cruciaal belang zijn, schrijft Jan Waszink.

Foto KOEN VAN WEEL/ANP

Het kabinet heeft aangekondigd, steunend op het advies van de commissie-Van Rijn, de komende jaren tientallen miljoenen euro’s van het budget van de klassieke brede universiteiten naar technische universiteiten over te hevelen. De focus op het belang van de technische opleiding was overigens al in de opdracht aan de commissie voorgegeven; het gaat dus duidelijk om een politieke keuze. De overheveling zou met name ten koste gaan van de geestes-, sociale en medische wetenschappen. Voor de door bezuinigingen reeds volledig uitgebeende geesteswetenschappen is dit een rampzalig scenario.

Lees ook: Van Engelshoven vaag over gevolgen budget hoger onderwijs

De aankondiging heeft verwantschap met de operatie van de Japanse regering uit 2015, die toen wereldwijd ophef veroorzaakte, om de sociale en geesteswetenschappen min of meer af te schaffen om plaats te maken voor vakken die maatschappelijke behoeftes beter zouden dienen. Volgens de commissie-Van Rijn is het van groot maatschappelijk belang dat de behoefte aan technici op de arbeidsmarkt beter vervuld wordt. Maatschappelijk belang wordt hier automatisch gelijk gesteld aan economisch belang, en gereduceerd tot de vraag ‘waarmee wordt het meeste geld verdiend?’ Tussen de geesteswetenschappen en het grote geld verdienen is het nooit heftig aan geweest en dat zal ook wel niet meer gebeuren. Maar zijn ze daarom maatschappelijk minder relevant? Alleen als je nut en belang ‘meet’ in hoeveel geld iets oplevert. Geesteswetenschappen kosten geld en zijn in deze redenering dus niet nuttig. De BV Nederland verdient niet aan geschiedenis, filosofie, taal of literatuur. Wel aan techniek, want snellere smartphones en grotere vliegtuigen brengen geld in het laatje en dat willen we graag. Maar wat heb je nou aan Max Havelaar, Immanuel Kant of de Acte van Verlatinghe?

Lees ook: Alfa en gamma moeten nu onnodig vechten om geld

Kijk nog eens naar ‘maatschappelijk belang’. Vrijheid, democratie, rechtsstaat en tolerantie zijn geboren uit de geesteswetenschappen. Het zijn geen technische uitvindingen. Filosofie en literatuur leerden ons sinds de Renaissance de mens centraal te stellen, en zo kwamen we tot zowel ons politieke systeem (democratie) als het juridische (rechtsstaat, mensenrechten, etc). De principiële gelijkheid van alle mensen werd niet in een laboratorium ontdekt, maar tussen de regels van oude en nieuwe literatuur en in de boeken van filosofen en geschiedschrijvers. Er lopen geen scherpe grenzen tussen rechten, sociale wetenschappen en de geesteswetenschappen. Democratie en verdraagzaamheid leerden we uit de lessen van de geschiedenis en een open debat op basis van kennis. Kennis van wat? Inderdaad: weer geschiedenis, filosofie, literatuur, recht. Ook de wil om voor vrijheid te vechten komt daar vandaan en wordt niet door ingenieurs berekend.

Vrijheid en democratie zijn geen gegeven, maar moeten permanent onderhouden worden. Nog snellere smartphones, hogesnelheidstreinen en vliegtuigen dragen niets waardevols meer bij aan ons leven. Vernieuwingen op het gebied van energietechniek, landbouw en medicijnen zijn wel noodzakelijk en de beleidsplannen zouden deze met name moeten versterken. Maar de tijd van vanzelfsprekend optimisme over de verspreiding van vrijheid, rechtsstaat en democratie is voorbij; zelfs in de VS en binnen de EU moeten ze opnieuw worden verdedigd en gerechtvaardigd. De wereld heeft dringend behoefte aan méér onderlegde, kritische en politiek bewuste burgers, niet minder. Het zijn juist de geesteswetenschappen die zulke mensen vormen. En die geesteswetenschappen kunnen geen verdere bezuinigingen meer aan, na vier decennia van afbraak en bezuinigingen. Wie de geesteswetenschappen sloopt, sloopt de vrije wereld.


Jan Waszink
is onderzoeker bij het Leiden University Centre for the Arts in Society (LUCAS)

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.