Op weg naar nul zelfdodingen spaarde deze psychiater niemand

Necrologie Psychiater Jan Mokkenstorm (1962-2019) had zelf ooit suïcidale gedachten. Later spande de man achter het nationaal platform zelfmoordpreventie 113 zich in om het aantal zelfdodingen internationaal tot nul terug te brengen. Daarbij ontzag hij niemand.

Jan Mokkenstorm in september 2018.
Jan Mokkenstorm in september 2018. Foto Merlijn Doomernik

Machteloosheid, dat was voor psychiater Jan Mokkenstorm iets uit een ver verleden. Als hij thuis, als kind, zachtjes moest doen omdat zijn moeder vaak migraine had. Als hij werd gepest op de basisschool, zijn broek naar beneden werd getrokken, hij de ‘poot’ werd genoemd. Of toen hij als student in een depressie terechtkwam en een aantal maanden met het idee rondliep een einde aan zijn leven te maken – totdat hij bij artsen hulp zocht en vond.

Daarna besloot de deze maandag overleden Mokkenstorm (Leiderdorp, 1962) om nodig te zijn, en kwam het gevoel van machteloosheid niet meer terug. „Als je nodig bent kunnen ze minder goed zonder je en ben je minder kwetsbaar”, zei hij er zelf over in zijn laatste interview, afgelopen september in NRC.

Vorig jaar zomer kreeg Mokkenstorm te horen dat hij ongeneeslijk ziek was. De laatste maanden heeft hij geprobeerd zich mentaal op zijn overlijden voor te bereiden. „Ik stel het me de laatste tijd voor als gaan slapen. Maar het is erg unlike me hoor, deze machteloosheid. Ik vind het zó vreemd.”

Mokkenstorm wérd nodig. Hij richtte in 2009 een nationaal platform voor zelfmoordpreventie op: 113. Zonder hem hadden er langs het spoor geen hekken, schrikverlichting en bordjes met het telefoonnummer van 113 gestaan. Op de plekken waar dat gebeurde daalde het aantal zelfdodingen met 30 tot 40 procent – één van zijn grote successen.

Mokkenstorm vond dat de gezondheidszorg zelfdoding net zo serieus moest nemen als kanker. Artsen denken te veel voor de patiënt, zei hij. Zolang we niet over suïcide praten, kunnen we ons er ook niet toe verhouden.

Radicale vernieuwer

In 2014 riep Vrij Nederland hem uit tot ‘radicale vernieuwer’, omdat hij „zelfmoord bespreekbaar maakt” en de „drempel verlaagt naar hulpverlening”. Zijn „uitzonderlijke prestatie op het gebied van zelfmoordpreventie” leverde hem in november vorig jaar ook een hoge koninklijke onderscheiding op: Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Mokkenstorms doel was om internationaal tot nul zelfdodingen te komen. Daarbij ontzag hij niemand. Zorgprofessionals, beleidsmakers, politici en zorgverzekeraars kregen geregeld de wind van voren – tot in het buitenland aan toe.

Artsen denken te veel voor de patiënt, vond Mokkenstorm. Behandelaars die de vraag uit de weg gaan, zagen volgens hem heel veel mensen over het hoofd die suïcidaal zijn

Niet iedereen was gecharmeerd van zijn aanpak en ideeën. Zo werd Mokkenstorms voorstel om psychiaters en psychologen aan het begin van ieder behandelgesprek naar suïcide te laten vragen niet breed opgepikt door de beroepsgroep. ‘Denk je er weleens aan?’ Voor Mokkenstorm was het een vanzelfsprekende vraag. Behandelaars die de vraag uit de weg gaan, zagen volgens hem heel veel mensen over het hoofd die suïcidaal zijn.

Zelfmoord is volgens Mokkenstorm heel vaak te voorkomen. Het is niet onvermijdelijk, zoals lang werd gedacht. „Het verhaal dat iemand ‘niet te genezen’ is – koningin Máxima gebruikte die woorden na de dood van haar zus Inés – is misschien prettig voor nabestaanden, maar onveilig voor iemand die suïcidaal is”, zei hij in zijn laatste interview.

Lees ook dit interview met Jan Mokkenstorm 'Mensen hoeven niet te schrikken als ze een keer denken: ik wil niet meer'

Karakterworsteling

Dat zijn werk wordt voortgezet, deed Mokkenstorm deugd. In het regeerakkoord staat dat 113 jaarlijks 2 miljoen euro extra krijgt, bovenop de subsidie van 3,4 miljoen euro. Een trendbreuk, vond Mokkenstorm, die bij de oprichting van het platform nog weleens te horen kreeg dat het toch allemaal wel meeviel met zelfmoord in Nederland. In 2018 pleegden 1.829 mensen suïcide.

Mokkenstorm werkte tot kort voor zijn dood aan zijn nalatenschap. Op 8 maart promoveerde hij aan de Vrije Universiteit Amsterdam op een onderzoek naar strategieën om suïcide te voorkomen. Het streven naar ‘zero suicide’ in de gezondheidszorg is rationeel, betoogde hij. „Hierbij is voorwaardelijk dat dit doel beschouwd wordt als een inspirerende stip aan de horizon, en dat ‘de reis’ wordt ondernomen op een manier waarbij zorgprofessionals zich gesteund voelen en beschermd worden tegen ongepaste verwijten als een patiënt overlijdt door zelfmoord.

De worsteling met zijn eigen karakter was nooit ver weg bij Jan Mokkenstorm. Hij heeft zichzelf nooit kunnen zien als een echt aardig mens. Maar hij leerde vertrouwen op de liefde en was trots om de laatste maanden omringd te zijn door zijn gezin. In het televisieprogramma Jacobine op Zondag zei Mokkenstorm: „Ik heb enorm lang getwijfeld of ik wel om van te houden ben. Maar dat ben ik.”

Mokkenstorm laat een vrouw, twee zoons en twee dochters achter.

Praten over zelfdoding kan via hulplijn 113 Zelfmoordpreventie: 0900-0113 of www.113.nl.

Correctie: in een eerdere versie van dit artikel stond het zelfdodingscijfer van 2017 als meest recente cijfer. Dat is hierboven aangepast.