Brexit is voor veel Tories een religie geworden

Leiderschapsrace Tories Leden van Conservatieven mogen nu kiezen tussen Boris Johnson en Jeremy Hunt. Binnen de geradicaliseerde partij telt nog maar één ding: de Brexit. „Voor een ander geluid dan dat van hardliners is geen plek meer.”

Leden van de Conservatieven op een campagnebijeenkomst in Bournemouth.
Leden van de Conservatieven op een campagnebijeenkomst in Bournemouth. Foto Dylan Martinez/REUTERS

Terwijl de fitgirls en de mooiboys op het strand elkaars sixpacks insmeren, en vaders als Kolossussen van Rodos waken over hun kinderen in de branding, buigt een bedaagder publiek zich in het paviljoentheater van Bournemouth over wie de volgende premier van het land moet worden.

Zij behoren tot een uitverkoren gezelschap in dit land van 66 miljoen inwoners: de circa 160.000 leden van de Conservatieven die de nieuwe partijleider kiezen. De uitslag komt op 23 juli.

Op een zomerse donderdag drommen de leden samen in de foyer, om hun lidmaatschapsbewijs te tonen, om te wachten op de twee solliciterende politici van vanavond. „Dit is mijn plicht”, zegt Dorothy Felton. Ze is 89 en vindt het wachten in een bloedhete ruimte niet erg. „Toen ik nog werkte, deed ik personeelszaken. Ik heb geleerd bij sollicitaties altijd de kandidaten in levenden lijve te zien. Je moet ze in hun ogen kijken.”

Op het programma vanavond: Boris Johnson, de favoriet, versus Jeremy Hunt, de underdog. Deze week ploft bij de leden van de Conservatieven het stembiljet op de deurmat. Dan kunnen ze echt hun keuze maken. Op campagneavonden zoals Bournemouth kunnen ze wikken, wegen.

Jenny Price legt uit wat er op het spel staat. Ze is gepensioneerd therapeut, maar woonde lang in Zuid-Afrika. „Ik zag hoe het ANC langzaam het land kapot maakte.” Price besloot huiswaarts te keren naar Zuid-Engeland. Hier heeft ze de luxe van ontsnappen niet, zegt ze.

Ze is wel bevreesd dat ook hier de politiek in verkeerde handen valt. „Ik ben bang dat wij, de Tories, de Brexit verprutsen. Dan komen er verkiezingen die wij zullen verliezen. Labour wint en Jeremy Corbyn wordt premier. Ik wil niet in een marxistische staat, in Venezuela aan de Noordzee, wonen.”

Bij de ingang staat Heather Cooper. Zij heeft twee uur met de trein gereisd vanuit Maidenhead, het kiesdistrict van scheidend premier Theresa May, om haar stadsgenoot voor rotte vis uit te maken. „Theresa May is de grootste ramp die onze partij en het land ooit is overkomen. Zij geloofde nooit in de Brexit. Zij liet niet-verkozen eurofiele ambtenaren in Brussel een prutdeal onderhandelen. Werkelijk verschrikkelijk. Voor wij May op ons dak kregen was Corbyn het lachertje van de politiek. Zij heeft van hem een gevaar gemaakt.”

De deuren gaan open

Dan gaan de deuren van de theaterzaal open. De menigte, bijna allemaal ouder dan vijftig (de gemiddelde leeftijd bij de Tories is 53, blijkt uit onderzoek van Queen Mary University), bijna allemaal wit (zoals 97 procent van de partijleden), mag naar binnen.

Ze gaan zitten. Ze luisteren. Ze schrijven mee met de sprekers. Eerst is Boris Johnson aan de beurt. Hij houdt een toespraak en beantwoordt vragen uit het publiek. Ja, de Brexit moet op 31 oktober geregeld zijn. Nee, hij sluit niet uit dat hij als premier het parlement schorst als het Lagerhuis het uittreden tracht te blokkeren. Ja, hij wil dat de rechten van de 3,2 miljoen EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk het liefst nog vandaag totaal en onomwonden beschermd worden.

Daarna is zijn tegenstander Hunt aan de beurt. Hunt geeft in Bournemouth dezelfde toespraak als een paar dagen eerder in Birmingham, in een identiek wit overhemd, met de mouwen tot op dezelfde lengte opgestroopt. Ja, hij heeft als ondernemer ervaring met onderhandelingen. Nee, een Brexit zonder akkoord is niet wat hij wenst, maar moet niet uitgesloten worden.

May is de grootste ramp die ons land ooit is overkomem

Heather Cooper, lid Conservatieven

Na twee uur is het afgelopen. De kandidaten trekken verder door het koninkrijk op hun speurtocht naar stemmen. Per helikopter, vliegtuig en terreinwagen.

Wat willen de leden van de Tories? Vraag de Conservatieven in Bournemouth waar volgens hen de partij voor staat en je krijgt conservatieve antwoorden. „Prudentie met overheidsfinanciën”, zegt Martin, een ondernemer die zijn achternaam niet wil geven. Zelf is hij overtuigd van de noodzaak van de Brexit („negeer die alarmistische berichten over economische puinhopen”), maar hij doet zaken met het onderzoekscentrum van de European Space Agency in Noordwijk en wil niet dat zijn contacten hem daar minder serieus nemen.

Felton antwoordt: „Een besef van verantwoordelijkheid. We zorgen voor iedereen, maar waken er ook voor dat de toekomstige generatie de middelen heeft om succesvol te zijn.”

„Een overheidsbeleid dat bedrijven in staat stelt te bloeien”, zegt Price.

Het zijn klassieke antwoorden, maar geen onderwerpen waar ze zelf over beginnen. Er is maar een thema dat hen echt hoog zit: de Brexit. En op dat gebied is gematigdheid uit de gratie bij de Tories. Opiniepeiler YouGov ondervroeg partijleden hoe belangrijk de Brexit voor hen was. Héél belangrijk, zo bleek. Een meerderheid van de gepolsten antwoordde dat grote economische schade, Schotse onafhankelijkheid en het verlies van Noord-Ierland de moeite waarde is, als het Verenigd Koninkrijk maar uit de Europese Unie treedt.

Brexit, Brexit, Brexit

De Tories zien de Brexit als de sleutel. Plannen voor de nijpende onderwerpen – hoe blijft de gezondheidsdienst betaalbaar in een vergrijzend land? Hoe wordt het niveau van het onderwijs opgekrikt? Wat te doen aan de belabberde infrastructuur buiten Londen? Waar betaalbare huizen te bouwen? – zijn ondergeschikt aan de Brexit. Driekwart van de partijleden zegt niet op een premierskandidaat te kunnen stemmen die wel goede beleidsvoorstellen doet, maar geen krachtig Brexit-imago heeft, concludeert YouGov.

De Brexit is overleven. De Brexit is verlossing. De Brexit is een geloof geworden en daarom kan de partij niet geleid worden door een exit-agnost. Daarom doen Johnson en Hunt hun best te overtuigen als de voorganger die hen naar de Europese uitgang leidt. Alleen als de Britten ‘bold and ambitious’ denken en handelen, kan de Brexit een succes zijn, houden Johnson en Hunt de zaal voor.

Hunt wil een nieuwe hogesnelheidstrein aanleggen die, ook al hebben de Britten een moeizame relatie met goed functionerend openbaar vervoer, beter is dan de Japanse kogeltreinen. De plannen van Johnson? Belastingen verlagen en investeren, investeren, investeren. Snel internet, meer tandartsen, betere basisscholen; in alles wil Johnson geld pompen.

Lees ook: Boris Johnson is van weinig overtuigd, maar overtuigend klinkt hij wel

De kandidaten doen alsof dit een leiderschapsstrijd is in tijden van hoogconjunctuur. Ook al koelt de Britse economie in rap tempo af: een jubeltoon is nooit ver weg. Na jaren van zware bezuinigen na de financiële crisis (austerity), kunnen we vooruit. Alleen even die vermaledijde Brexit uit de weg ruimen en de zonnestralen van voorspoed breken definitief door. Dat de Conservatieven werden weggevaagd tijdens de verkiezingen voor het Europees Parlement in mei, komt niet ter sprake. In nationale peilingen komt de partij nu niet verder dan een kwart van de stemmen.

Vooral de belofte van Johnson om als nuttige bulldozer te fungeren, die met een dosis rebellie, optimisme en investeringen de Brexit zal regelen en de Tories weer electoraal aantrekkelijk moet maken, slaat aan.

Zakenman Martin verwoordt de aantrekkingskracht.

„Hunt is een bekwame vent. Hij heeft meer concrete beleidsvoorstellen, is een ervaren bestuurder en waarschijnlijk zuiniger met het uitgeven van belastinggeld. Hij zou een prima premier in vredestijd zijn. Maar Boris heeft branie. En dat hebben wij nu nodig. Het zijn buitengewone tijden”, zegt hij.

Boris Johnson is niet perfect, beseft Martin ook wel. Hij is een flapuit, heeft geen oog voor detail en bruuskeert gesprekspartners. „Een sterk team moet hem in het gareel houden.”

Jeremy Hunt.
Foto AP
Boris Johnson.
Foto AP

Democratisch besluit

Dat de Brexit domineert in Bournemouth betekent niet dat alle aanwezigen al decennia hunkerden naar uittreden. „Ik zag de noodzaak niet”, zegt Simon Hayes, een oud-politiecommandant, die vanuit Winchester naar Bournemouth is gekomen. Hij vond dat er nijpender problemen waren waar de slimste politici zich op moesten richten, zoals veiligheid en sociale cohesie. „Maar nu er een democratisch besluit ligt om uit te treden, moet dat uitgevoerd worden.”

Terwijl Hunt en Johnson op tournee zijn, houdt Nigel Farage zich niet rustig. Hij heeft continu aandacht nodig om steun voor zijn Brexit Party te behouden. Onlangs organiseerde hij in Londen een feest. In de hal klonk een oorverdovende luchtsirene, een waarschuwing die in de Britse hoofdstad altijd geassocieerd zal worden met de bombardementen van de Tweede Wereldoorlog. Toen meldden de sirenes gevaar. Nu diende het alarm om de menigte op te zwepen, om Farage aan te kondigen.

Het bereik van Farage strekt verder dan de achterban van zijn eigen partij. De ronkende toespraken van de kersverse Europarlementariërs van Farage doen de ronde op sociale media. Uit de peiling van YouGov blijkt dat 46 procent van de Tories Farage graag als eigen partijleider zou hebben.

Voormalige UKIP-leden

Het afgelopen jaar is het ledenaantal van de Conservatieven gegroeid van 124.000 naar 160.000. Volgens partijvoorzitter Brandon Lewis is dit het gevolg van een succesvolle wervingscampagne. Conservatieve Lagerhuisleden die geen harde Brexit willen, melden echter dat hun lokale afdelingen overgenomen worden door nieuwe hardliners, waaronder voormalige leden van UKIP.

Voor Lagerhuislid Sarah Wollaston was de totale omslag van de sfeer binnen haar partijafdeling een van de redenen waarom zij eerder dit jaar uit de Tories stapte, vertelde ze onlangs aan een groepje buitenlandse journalisten. „Dit waren niet dezelfde partijleden waar ik altijd mee te maken had. Ik kreeg te maken met een overrompelend tapijtbombardement.”

De partij wordt geïnfiltreerd en kapot gemaakt

Sarah Wollaston, opgestapte Tory MP

Kiezers in Totnes, het district van Wollaston, kregen Facebook-berichten die haar uitmaakten voor ‘Slippery Sarah’ en opriepen een campagne te steunen om haar te lozen. „Daar zat een campagneorganisatie van Arron Banks, de geldschieter van Nigel Farage, achter”, zegt Wollaston. „Voor een ander geluid dan dat van hardliners is geen plek meer. De partij wordt geïnfiltreerd en kapotgemaakt.”

Lees ook: Trump flirt met Johnson en Farage

In Bournemouth is weinig begrip voor Wollaston. Door een kolkende rivier stroomopwaarts zwemmen, heeft geen zin, is het sentiment. „Echte volksvertegenwoordigers die de stem van de kiezers serieus nemen, regelen uittreden”, zegt Jenny Price. Ze vertelt over haar vader. Hij vocht als Britse soldaat tijdens de Tweede Wereldoorlog in Birma, dat uiteindelijk in Japanse handen viel. „Het was er heet, gevaarlijk. Hij leed. Maar mijn vader wist dat de regering wilde dat de troepen de verantwoordelijkheid namen die bij Brits zijn hoort. We verdedigden democratie in de wereld”, zegt Price. „Mijn vader draait zich om in zijn graf als hij wist hoe makkelijk de politiek nu bereid is de Brexit-stem uit te wissen.”

De interne ruzies, de drie vruchteloze jaren onder premier May en de electorale bedreiging van Farage op de Brexit-flank en de LibDems aan de Remain-zijde, zorgen ervoor dat niets minder dan het voortbestaan van de partij op het spel staat.

Heather Cooper, de vrouw uit Maidenhead, zegt dat de leiderschapsverkiezingen van levensbelang zijn. „Onze enige redding is een leider die gelooft in de kracht van het Verenigd Koninkrijk, die gelooft in de Brexit, die bereid is te vechten voor de Brexit.”

Oud-politiechef Hayes klinkt gedecideerd, maar denkt niet dat het binnenkort einde partij is. „Wij vertegenwoordigen een dominante denkrichting binnen de Britse maatschappij. Als wij de Brexit niet waarmaken, tast dat onze geloofwaardigheid ernstig aan.”

Het gejengel van Farages luchtalarm zal lang nagalmen in de oren van de volgende Conservatieve partijleider.