Grieken danken populist Tsipras af

Verkiezingen De rechtse oppositiepartij Nieuwe Democratie boekte een duidelijke overwinning. Leider Kyriakos Mitsotakis wil de belastingen verlagen.

Leider Kyriakos Mitsotakis van Nieuwe Democratie, winnaar van de verkiezingen, brengt zijn stem uit.
Leider Kyriakos Mitsotakis van Nieuwe Democratie, winnaar van de verkiezingen, brengt zijn stem uit. Foto ARIS MESSINIS / AFP

Vier jaar na hun keuze voor de rebelse populist Alexis Tsipras hebben de Griekse kiezers, teleurgesteld over niet vervulde beloftes en aanhoudende misère, hun kaarten gezet op een man die voortkomt uit het ‘oude’ politiek bestel: Kyriakos Mitsotakis, leider van de rechtse partij Nieuwe Democratie.

De 51-jarige Mitsotakis is de winnaar van de verkiezingen zondag. Hij kreeg met zijn boodschap dat er nu ruimte is voor belastingverlaging bijna 40 procent van de stemmen. Syriza, een alliantie van radicaal-linkse partijen, wist het voorspelde verlies te beperken en komt op ruim 31 procent.

Nieuwe Democratie krijgt, mede door een grote winnaarsbonus, volgens de vrijwel volledige uitslag 158 van de 300 parlementszetels. Dat zou Mitsotakis, na jaren van wisselende coalities, een stabiele regering geven. „Dit kan het begin van het einde zijn van de tien jaar durende Griekse crisis”, twitterde journalist en schrijver Yannis Paloiologos, die een boek publiceerde over de sinds 2010 slepende Griekse crisis. In zijn overwinningstoespraak zei Mitsotakis zondagavond: „Ik zal de premier van alle Grieken zijn. We zijn met te weinig om verdeeld te zijn.”

Nick Malkoutzis, van de denktank Macropolis, schreef dat Tsipras en zijn partij Syriza nog te veel dachten in termen van de schuldencrisis en de harde bezuinigingen die de trojka van Europese Commissie, Europese Centrale Bank en Internationaal Monetair Fonds hebben opgelegd in ruil voor de drie steunprogramma’s van in totaal 289 miljard euro. Aan die internationale curatele is in augustus vorig jaar een einde gekomen. Nu willen de kiezers over iets anders praten en meer naar de toekomst kijken, meent Malkoutzis: „Waar het land heen gaat, hoe er meer investeringen komen, hoe er banen geschapen kunnen worden, hoe de universiteiten verbeterd kunnen worden en hoe jonge Grieken in het buitenland overgehaald kunnen worden terug te keren.” Mitsotakis richtte zich zondagavond nadrukkelijk tot die laatste groep: „Van nu af aan werken we eraan het land te verbeteren dat jullie moesten verlaten.”

Drama

Toen Tsipras in januari 2015 de macht overnam van Nieuwe Democratie, was zijn slogan „Er komt hoop”. Hij zou zich, met Griekse trots, verzetten tegen de draconische voorwaarden van de trojka. Er volgde een half jaar van veel drama in Brussel, met zijn toenmalige minister Varoufakis als secondant – nu een politieke rivaal die net over de kiesdrempel van 3 procent kwam. Hij verbijsterde de andere EU-leiders in juni van dat jaar met een referendum over de trojkavoorwaarden. 61 procent van de Grieken zei toen nee. Maar nog geen twee weken later sloot Tsipras, gedwongen door de alarmerende financiële situatie, een akkoord over het derde hulpprogramma en bijbehorende eisen. Met verbale acrobatiek wist hij bij nieuwe verkiezingen dat najaar zijn steun grotendeels te behouden. Maar het resultaat van het akkoord was: nóg hogere belastingen, nóg meer bezuinigingen op publieke voorzieningen.

Dat is hard aangekomen. De Grieken worstelen met een crisis die nauwelijks in cijfers is te vatten. In nog geen tien jaar is de economie met een kwart gekrompen. De werkloosheid is met 18 procent (40 procent voor jongeren) de hoogste in de EU. Het gemiddelde beschikbare inkomen per persoon is sinds 2010 met bijna een vijfde gedaald – in de euroregio als geheel is het met 18 procent gestegen.

Het gaat het laatste jaar, met een voorzichtige groei van 1,3 procent, weer wat beter. Volgens Tsipras is er nu ruimte, bijvoorbeeld om nieuwe overheidsbanen te scheppen. Maar al bij de Europese verkiezingen van mei bleek dat de kiezers weinig vertrouwen meer hebben in zijn beloftes. De hoge belastingen spelen daarbij een hoofdrol – en Tsipras wilde die veel minder sterk afbouwen dan Mitsotakis. Maar ook het akkoord dat hij sloot met Skopje over de naam van Noord-Macedonië leidde tot veel kritiek in eigen land, al kreeg hij wel schouderklopjes van EU- en NAVO-collega’s. De bosbrand vorig jaar die ruim honderd mensen het leven kostte, ook al door incompetente bestuurders, voedden de onvrede.

Daarbij komt dat Tsipras zijn belofte van een radicale breuk met de bestaande politieke cultuur niet heeft waargemaakt, schrijft Malkoutzis in zijn analyse. Syriza werd bekritiseerd voor hetzelfde gedrag dat ze Nieuwe Democratie en Pasok verweet, de twee partijen die decennia lang het politieke bestel hebben gedomineerd: „Overheidsbanen gebruiken om zich te verzekeren van stemmen, verdachte banden aangaan met ondernemers, de media proberen te controleren, proberen rechters te beïnvloeden en op een arrogante manier regeren.”

‘Populisme blijkt cyclisch’

De keuze voor Mitsotakis, lid van een bekende politieke dynastie, is in de ogen van de Griekse politicoloog Stathis Kalyvas, die in Oxford doceert, een teken dat de kiezers zich „keren tegen het soort populistische politiek dat de Griekse politiek sinds 2012 heeft gekleurd” – ook tegen de extreem-rechtse populistische partij Gouden Dageraad, die de vereiste 3 procent niet haalde. De kiezers „hebben de populistische optie” uitgeprobeerd, twitterde hij, maar die werkte niet, en ze gaan nu voor „een gemoderniseerde versie van het beproefde, in de hoop dat gemoderniseerd de overhand heeft over beproefd.”. Daarmee krijgt de winst van Mitsotakis volgens Kalyvas een betekenis die Griekenland overstijgt: hij laat zien dat „populistische dynamiek als cyclisch moet worden gezien in tegenstelling tot het wijdverbreide beeld van een breuk met het systeem”.

Dit artikel is geactualiseerd op maandagochtend 8 juli.