Een door de Russen gevangen genomen Oekraïense matroos.

Foto AFP

‘Rusland is een Trojaans paard binnen de Raad, verdorie’

Katlijn Malfliet Door Rusland het stemrecht terug te geven in de Raad van Europa, kan het land van binnenuit de Europese ideeën over mensenrechten ondergraven. Een slecht besluit, vindt hoogleraar Katlijn Malfliet: „Er wordt geknabbeld aan onze fundamentele waarden.”

Tegenwoordig krijgt ze telefoontjes van collega’s die erkennen dat het allemaal is uitgekomen. Katlijn Malfliets kritische evaluatie van tien jaar Russisch lidmaatschap van de Raad van Europa uit 2010. De strekking destijds: Rusland probeert de Raad van Europa van binnenuit te ondermijnen. „Wij schreven toen al dat de Russische houding in de Raad van Europa behoorlijk dubbelzinnig was, en daarmee problematisch. Nu bellen ze om te zeggen dat het waar is”, aldus Malfliet in haar werkkamer op de universiteit in Leuven. Zij wordt omringd door de boeken die ze over Rusland schreef, matroejska’s, afbeeldingen van Russische presidenten en andere parafernalia.

Ze gaat per 1 oktober met emeritaat, maar Malfliet, jurist, filosoof en hoogleraar Russische politiek en Oost-Europees recht, is nog lang niet uitgeschreven over Rusland. „Ik zei vorige week nog lachend tegen een collega: nu ga ik een bibliotheek bij elkaar schrijven.”

De Russisch-Europese betrekkingen kwamen vorige week weer volop in de aandacht, toen de parlementaire assemblee van de Raad van Europa – het belangrijkste Europese mensenrechtenorgaan – besloot Rusland het stemrecht terug te geven. De Russische delegatie keerde daarop terug in de assemblee. Het stemrecht was door parlementariërs uit de andere landen eerder juist afgenomen als sanctie voor de annexatie van de Krim in 2014, een situatie waarin Rusland tot op heden geen duimbreed aan Europa heeft toegegeven.

Het eerherstel werd in Moskou met gejubel ontvangen, maar leidde tot briesende verontwaardiging bij Oekraïne en enkele ander Oost-Europese landen. Malfliet begrijpt die verontwaardiging goed.

Waarom was het besluit van vorige week volgens u slecht?

„De mensenrechtenschendingen door Rusland zijn niet verminderd, er zijn juist meer conflicten gekomen. Er zijn slachtoffers gevallen, de Minsk-vredesakkoorden voor Oost-Oekraïne worden niet gerespecteerd. En dan krijg je daar plotseling die resolutie van die parlementaire assemblee die zegt: alle leden van de Raad van Europa, dus ook Rusland, moeten kunnen spreken in de assemblee. Oekraïne is furieus en zegt: ‘Terwijl ze doden in de Donbas en geen enkel respect tonen voor de rechtsstaat, krijgen ze nu weer stemrecht in een organisatie die precies die normen en waarden moet beschermen. Op die manier kan je niet geloofwaardig aan mensenrechtenbescherming doen’. Ik ben het daarmee eens.”

Lees ook dit opiniestuk: Rusland buiten de Raad van Europa was contraproductief

Voorstanders zeggen dat ze Rusland nu weer kunnen aanspreken op misstanden en later eventueel alsnog kunnen schorsen, of uitsluiten. Denkt u dat dat met Rusland gaat gebeuren?

„Je moet natuurlijk in gesprek blijven met Rusland. Maar je moet ook weten dat Rusland als Trojaans paard in die assemblee zit, verdorie. Wij zijn veel te veel overtuigd van: ‘Oh, we kunnen met elkaar spreken’. Nee, Rusland gaat systematisch te werk. Eigenlijk kunnen ze nu nog beter dan vroeger, met sociale media enzovoorts, hun skills inzake internationale diplomatie en desinformatie waarmaken. Wij moeten met Rusland praten op een manier waarbij we niet onderschatten dat het het grootste land van de wereld is, dat ze een langetermijnstrategie hebben die op zijn minst hegemoniaal is en dat wij weten van kijk, oké, Rusland daar moet je inderdaad u tegen zeggen, maar je moet wel weten dat het ook heel belangrijk is om onze Europese waarden en normen te beschermen. Want ze worden bedreigd.”

Als het gaat om keiharde mensenrechtenschendingen in Tsjetsjenië, of op de Krim richting de Krim-Tataren, of in de Donbas, dan kan de Raad van Europa toch zeggen; dit is onacceptabel?

„Ja, ja, absoluut, en daar heeft het Hof van Straatsburg soms ook duidelijk gesteld: dit is een schending van het recht op leven. Rusland heeft dat dan aanvaard en keert dan wat kleine schadevergoedingen uit.”

Dan geeft Rusland net genoeg toe?

„Ja, maar Rusland verandert zijn houding niet ten aanzien van de interne politiek die het voert. Dat is een politiek die een democratische façade heeft, maar die voor de rest absoluut ondemocratisch is.”

Is het niet zo dat ze die mensenrechtenschendingen beperken, omdat ze weten dat ze anders problemen krijgen in de Raad van Europa?

„Nee, nee, ze gaan echt wel heel ver. Denk aan de moord op [oppositieleider] Nemtsov. Is een typisch voorbeeld. Of de moord op journalisten.”

Maar u zegt, wanneer ze daarop worden aangesproken, dan geven ze wel toe.

„In bepaalde gevallen hè. En alleen als onomstotelijk vaststaat dat Rusland er wat mee te maken heeft.”

In 1996, toen Rusland zijn lidmaatschap kreeg, waren de verwachtingen aan beide zijden anders. Rusland leek zich langzaam richting de Europese normen en waarden te bewegen.

Aanvankelijk kregen ze het voordeel van de twijfel van de Raad van Europa?

„Rusland leek zijn democratische beloftes in te lossen door wetgeving aan te passen aan de Europese verwachtingen. Ook in de praktijk veranderde er wel iets. De omstandigheden in de gevangenissen werden bijvoorbeeld verbeterd. Zo leek het ‘Straatsburg-effect’ ook op Rusland van toepassing. Andersom hebben we nooit gedacht aan de impact van Rusland op de Raad van Europa. Een Rusland dat de Raad van bínnenuit problemen bezorgt. En dat is exact wat er is gebeurd, Rusland ging dwarsliggen.”

Tijdens de Tsjetsjeense oorlogen werd het Hof overstelpt met Russische zaken. Daarom werden maatregelen genomen om sneller te kunnen bepalen welke in behandeling konden worden genomen. Rusland heeft heel lang getalmd om dit zogenaamde ‘protocol 14’ te aanvaarden.

Malfliet: „Rusland speelde dus de rol van spoiler. Dit is een Rusland dat zich steeds meer beweegt op de grens van wat oorbaar is en wat niet. Een Rusland dat telkens kan zeggen: ‘We hebben toch gehandeld naar de regels?!’ Rusland gebruikt zulk juridisch positivisme [de rechtsfilosofische stroming die stelt dat recht volgens de letter van de wet moet worden toegepast] voor politieke doeleinden. Onder Vladimir Poetin is een evolutie in gang gezet die steeds meer gaat over Rusland als soevereine staat die vindt dat het die soevereiniteit zelf kan invullen. Een Rusland dat zich niet meer wil onderwerpen aan de vroegere meester-leerling relatie tussen Europa en Rusland.”

Een Poetin-aanhanger. Foto Pavel Rebrov/Reuters

Hoe ziet die negatieve Russische invloed er concreet uit?

„Niet alleen Rusland, maar nu ook Hongarije voert allerlei discussies met de Raad, die gaan over de formulering van de nieuwe grondwet. Hongarije laat zich door Rusland inspireren en heeft als doel het Europese mensenrechtenapparaat in twijfel te trekken, door voortdurend de Raad te bevragen. Het is wat ik noem deconstructocratie: pogen de pijlers van Europa op losse schroeven te zetten.”

Met welk doel?

„Het doel is om onzekerheid te scheppen over het Europese beleid. Daar speelt natuurlijk ook het veiligheidsprobleem. Moskou stelt de vraag of Europa qua defensie nog wel trans-Atlantisch kan worden gesteund, door de NAVO. De bedoeling is om de legitimiteit en het draagvlak van al die instellingen te ondermijnen en de Russische invloed in Europa uit te breiden.”

Mensenrechtenorganisaties vinden dat Rusland lid moet blijven van de Raad van Europa.

„De Russische organisaties die burgers helpen om hun recht te halen bij het Hof in Straatsburg worden bedreigd en tot ‘foreign agent’ verklaard. Rusland werkt dat dus ten zeerste tegen. Er is een tijd geweest dat men vond dat het beter was om Rusland mee te laten praten in plaats van buiten te sluiten. Een buitengesloten Rusland is een gevaarlijk Rusland, was de gedachte, want het is nog altijd een nucleaire macht. Maar Rusland kan beter dan wie ook een tijd doen alsof, zodat iedereen denkt: burgers worden tóch beschermd. En dan laat Rusland dat spoor doodlopen.”

Is het belang van de Raad van Europa onderschat?

„Ja, het ging allemaal vrij makkelijk voor Rusland. Het belang van de Raad van Europa, als waakhond van die fundamentele waarden die ter discussie worden gesteld, is onderschat. De legitimiteit van die waarden wordt afgeknabbeld en opgegeten. Het is griezelig hoor, ik vind het echt griezelig.”

Malfliet ziet de teruggave van het stemrecht aan Rusland als een opstapje naar het opheffen van de economische sancties die de EU instelde. In het schrappen van die sancties kan zij zich vinden, omdat economische samenwerking met Rusland volgens haar de kans op spanningen en eventueel oorlog vermindert. Geloven in ‘coöperatieve veiligheid’ is volgens Malfliet de enige manier voor Europa om met Rusland om te gaan.

Dus handel drijven kan, maar je moet ze niet binnenlaten in je systeem van fundamentele waarden?

„Nee, want daar zit je teveel met dat ambigue, dat dubbelzinnige. Zij zijn daar zo sterk in, zo straf.”

Door ze het stemrecht terug te geven is de geloofwaardigheid van de Raad ondergraven?

„Ja, hierdoor krijgen ze de vrije hand om zich hegemoniaal op te stellen.”

Wat kunnen de volgende stappen van Rusland zijn?

„Dat kan bijvoorbeeld zijn dat ze de fameuze uniestaat van Rusland en Wit-Rusland meer gestalte geven. Om daar een meer confederale staat van te maken. Mogelijk willen ze daar een as van maken om daar omheen de Euraziatische integratie meer gestalte te geven.”

Ziet u het gebeuren dat ze in Oost-Oekraïne verder oprukken?

„Dat is een mogelijkheid. Het is een mogelijkheid dat ze eventueel naar de Baltische staten uitkijken, vanuit hun compatriotten-insteek. Dat ze de Russen daar gaan beschermen.”

Een Russische matroos.

Foto Alexey Pavlishak/Reuters

Het kan allemaal, maar …

„Ja, maar er zal iets gebeuren hè.”

Waarom zal er iets gebeuren?

„Omdat Rusland verder zal gaan. Vanaf 2012 heeft Poetin gezegd, kijk, nu ga ik de focus leggen op het buitenland. De bedoeling is het concept Eurazië verder gestalte te geven. Dat betekent machtsuitbreiding in omringende landen. De Euraziatische economische unie is ondertussen opgestart, er wordt gewerkt aan een tegenhanger van de NAVO. Ik had verwacht dat ze Zuid-Ossetië en Abchazië [betwiste delen van Georgië] zouden inlijven, op dezelfde manier als de Krim, via een referendum. Of [het Moldavische dwergstaatje] Transnistrië. Je weet het niet. Ze zijn onvoorspelbaar. Maar dat ze een langetermijnstrategie hebben rond hegemoniaal denken ten aanzien van het nabije buitenland, dat staat vast.”