Opinie

De nieuwe confrontatie: autocraten tegen democraten

Van de G20 tot het banenspel in Brussel. Michel Kerres over de kwetsbaarheid van democratie.

Michel Kerres

De verliezer van de week kwam niet uit Heerlen. Frans Timmermans ging voor het hoogste Europese ambt en moest genoegen nemen met een trapje lager. Niet leuk, maar hij had er voor gestreden. De grote verliezer was ook niet Nederland. Het kabinet had ingezet op het voorzitterschap van de Commissie en kreeg een vice-voorzitter. Ook niet leuk, maar die prijs had nóg kleiner kunnen uitpakken - een gewone Commissaris met fletse portefeuille.

Dé verliezer van de dolle dagen in Brussel was de democratische gedachte - het fundament van Europese samenwerking en een unique selling point van de EU.

De poging van het Europees Parlement met Spitzenkandidaten invloed te veroveren op de regeringsleiders en kiezers meer directe invloed te geven faalde. Het idee parlementariërs te laten strijden om het voorzitterschap van de Commissie was halfslachtig. Een machtige speler als de Franse president Macron geloofde er nooit in. De christen-democraten gaven het de doodsteek door de nog kwetsbare noviteit te belasten met een kleurloze en onervaren kandidaat, Manfred Weber.

Uiteindelijke verdeelden de chefs in klassiek achterkamertjeswerk ’s nachts de baantjes – een mechaniek waar de kiezer een hekel aan heeft.

Het was gek genoeg Timmermans die het beeld van handjeklap versterkte. Hij ging langs bij de Bulgaarse premier Boyko Borissov die live verslag deed op Facebook. Beeld: twee oudere, blanke mannen, veel buik weinig haar, in donker Brussel. Borissov wilde Timmermans wel steunen, maar zou graag zien dat Bulgarije toegelaten wordt tot ‘Schengen’. Timmermans: „Ik weet niet zeker of we dit wel allemaal moeten opnemen.” Hoe gebruikelijk en noodzakelijk onderonsjes ook zijn: deze pr was mi-se-ra-bel.

Kwalijk was de rol van de Oost-Europese landen, die Timmermans niet kunnen luchten omdat hij hen als EU-commissaris hardnekkig achtervolgde voor schending van Europese kernwaarden als vrije pers en onafhankelijke rechters. Ze mobiliseerden het verzet tegen Timmermans en kraaiden victorie toen hij sneuvelde. De Hongaarse premier Viktor Orbán ging naar huis met een scalp. „We hebben hem gewipt”, meende hij.

De boodschap was duidelijk: als je als Europees functionaris opkomt voor Europese waarden, dan word je daarvoor gepakt. In Europa maken anti-democraten niet de dienst uit, ze hebben wel hindermacht.

De waarden waar commissaris Timmermans voor streed zijn nu net de waarden waarmee de Europese Unie zich onderscheidt van andere blokken in de wereld. Er is een verschil tussen vrije pers en visquota, tussen vrije rechters en free roaming. Het gaat hier om wat Europa is, of zou moeten zijn.

Daarom was het ook zo pijnlijk dat koningin Máxima in Japan een kritiekloos onderonsje had met kroonprins Bin Salman van Saoedi-Arabië, die ervan wordt verdacht opdracht te hebben gegeven voor de moord op een journalist. Daarom is het goed dat Duitsland en de VS deze week China tijdens een besloten zitting van de Veiligheidsraad aanpakten voor discriminatie van Oeigoeren in Xinjiang.

Vroeger kon je de wereld bezien als een confrontatie tussen Oost en West of als een conflict tussen Noord en Zuid. Nu gaat het gevecht tussen democratie en autocratie.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres en Oost-Europa-deskundige Hubert Smeets schrijven hier afwisselend over de kantelende wereldorde.