Oppikken van migranten niet strafbaar, wat dan wel?

Migratiebeleid Na kritiek trok de VVD haar plan in voor strafbaarstelling van hulp aan migranten op zee. Intussen blijven er veel doden vallen.

Een migrant zoekt kleren tussen de rommel in een opvangcentrum voor voornamelijk Afrikaanse migranten in Tripoli, 3 juli.
Een migrant zoekt kleren tussen de rommel in een opvangcentrum voor voornamelijk Afrikaanse migranten in Tripoli, 3 juli. Foto Ismail Zitouny/Reuters

Het is een gitzwarte week voor migranten uit Afrika die een beter leven zoeken in Europa. Een schipbreuk voor de kust van Tunesië heeft in de nacht van woensdag op donderdag waarschijnlijk aan tachtig migranten het leven gekost. En een dag eerder werd een gevangenis voor migranten in de Libische hoofdstad Tripoli geraakt bij een luchtaanval. Daarbij kwamen ten minste 53 migranten om het leven, onder wie zes kinderen. Ruim honderd migranten raakten gewond.

De tragische gebeurtenissen vallen in een week waarin de Nederlandse regering het zichtbaar moeilijk heeft met het migratiebeleid. In De Telegraaf lanceerde de VVD woensdag een plan om hulpverleners die migranten oppikken op zee strafbaar te stellen - een vergaand voorstel en juridisch waarschijnlijk onhaalbaar. Toch kliefde de kwestie de coalitie doormidden. ChristenUnie-Kamerlid Joël Voordewind zei zelfs dat zo’n plan de coalitie kon opblazen.

Voordat de ruzie in crisis kon eindigen, matigde de VVD haar toon. In de Tweede Kamer relativeerde VVD’er Jeroen van Wijngaarden donderdag zijn voorstel, wat de coalitiespanning wegnam. „Iemand in nood redden, wat zelfs wettelijk verplicht is, gaan we echt niet strafbaar stellen”, zei hij. „Maar waar ligt de grens tussen helpen en het aanzetten tot mensensmokkel?”

„Het proefballonnetje loopt hard leeg”, hoonde Maarten Groothuizen (D66). Hij stelde dat mensensmokkel een dusdanig cynische bedrijfstak is, dat het niets uitmaakt of er wel of geen reddingsschepen rondvaren op de Middellandse Zee.

Staatssecretaris Ankie Broekers-Knol (Migratie, VVD) benadrukte dat ze het woord strafbaarstelling „niet gisteren, niet vandaag en never nooit niet” in de mond had genomen en nam zo afstand van haar partijgenoot. Ook voor Joël Voordewind is de kous af. „We hebben alleen de afspraak dat de coalitie elkaar bij gevoelige kwesties als deze vooraf inlicht”, zegt hij. „Dat was nu niet gebeurd.”

Precaire balans

Het kabinet balanceert tussen het strenge asielbeleid dat de VVD en het CDA voorstaan en de wens tot barmhartigheid bij de coalitiepartners D66 en ChristenUnie. Die uiteenlopende opvattingen op het Binnenhof illustreren hoe ook Europa worstelt met een gezamenlijk migratiebeleid. De regels zijn streng, maar de uitvoering hapert. Mensen worden ontmoedigd om te komen, maar legale routes voor echte vluchtelingen zijn er nauwelijks naar Europa. Het is een belangrijke reden dat mensen nog altijd bereid zijn hun leven te wagen tijdens een gevaarlijke oversteek.

Zo probeert de EU de migrantenstroom die vanuit Libië de Middellandse Zee oversteekt al jaren te verminderen. En dat lukt: het aantal mensen dat Italië bereikt daalde spectaculair. Daartoe maakte de EU afspraken met de Libische kustwacht: in ruil voor training en geld plukt de kustwacht zo veel mogelijk afvarende boten van zee en brengt de inzittenden in Libië aan wal. Daar verdwijnen ze zonder tussenkomst van een rechter vrijwel allemaal in detentiecentra. Het zijn gevangenissen waar de omstandigheden schrijnend zijn en mensen worden gemarteld.

Mensenrechtenorganisaties zijn kritisch: Europa is indirect verantwoordelijk voor die mensen die onder inhumane omstandigheden achter de tralies zitten, zeggen zij. Zij vinden dat migranten op zee onder geen enkele voorwaarde teruggestuurd kunnen worden naar Libië, maar krijgen in Europa geen gehoor.

Lees ook: Plan om redden migranten op zee strafbaar te stellen splijt coalitie

Burgeroorlog

Sinds april woedt er een burgeroorlog in Libië. De oproep van vluchtelingenorganisatie UNHCR om migranten uit de detentiecentra te evacueren, bleef zonder gevolgen. Een van die centra in Tripoli, Tajoura, werd deze week gebombardeerd. Mensen die probeerden te vluchten, werden beschoten door Libische bewakers.

De Europese Commissie wilde ook na de aanval niet toezeggen dat migranten niet meer naar Libië worden teruggestuurd. Broekers-Knol zei dat het reddingsschip Sea Watch 3 zijn opgepikte migranten ook door de Libische kustwacht had kunnen laten terugbrengen naar Libië.

Dat is opmerkelijk, want de Nederlandse regering erkent dat Libië nu onveilig is: deze week besloot Broekers-Knol dat Libische asielzoekers voorlopig niet zullen worden teruggestuurd.