Na het criminele milieu verhardt nu ook de rechtspraak

Levenslang De veroordeling van Willem Holleeder is de 39ste levenslange celstraf van deze eeuw in Nederland. De laatste jaren ging het vooral om onderwereldmoorden. Het Europees Hof is kritisch op Nederland.

Illustratie Aloys Oosterwijk

Levenslang. Het woord van rechtbankvoorzitter Frank Wieland is onvermijdelijk nadat hij heeft vastgesteld dat Willem Holleeder verantwoordelijk is voor vijf onderwereldmoorden. In de zaal klinkt een gil, het is een nabestaande die na al die jaren de emoties de vrije loop laat.

Holleeder zelf haalt zijn schouders op, als het vonnis klinkt. Hier vreest hij al voor sinds zijn arrestatie in november 2014. En een uur nadat Wieland donderdagochtend is begonnen met voorlezen, komt er aan alle twijfel een einde. De Amsterdamse rechtbank veroordeelt de 61-jarige Holleeder tot een levenslange celstraf voor het uitlokken van de moorden op Cor van Hout, Wim Endstra, Kees Houtman, John Mieremet en Thomas van der Bijl.

Het is niet de eerste levenslange gevangenisstraf die voor deze moorden is opgelegd. In 2017 zijn Jesse Remmers en Dino Soerel door het hof in Amsterdam in een aanpalende strafzaak ook veroordeeld tot levenslang voor hun aandeel bij de liquidaties van Houtman en Van der Bijl. Hun straf is definitief nadat de Hoge Raad eerder dit jaar een verzoek tot cassatie in hun zaak heeft afgewezen.

De impact van een levenslange gevangenisstraf kan niet worden onderschat, vertelt de Utrechtse strafrechtadvocaat Ruud van Boom. „Ik heb meegemaakt dat de straf van een levenslang veroordeelde cliënt in hoger beroep werd omgezet tot 18 jaar celstraf”, vertelt Van Boom. „Hij heeft dat ervaren als een nieuwe kans.

Van het ene op het andere moment kreeg zijn leven weer zin en betekenis. Ik denk dat vonnis van levenslang precies het omgekeerde doet, al hangt het af van de persoon, de leeftijd en andere omstandigheden.”

De levenslange veroordeling voor Holleeder is de 39ste keer dat een rechtbank in Nederland deze eeuw een levenslange straf oplegt, zo blijkt uit een gedocumenteerd overzicht dat wordt bijgehouden op Wikipedia en uit informatie van de Stichting Forum Levenslang. Van die veroordeelden zijn er, inclusief Holleeder, nog acht niet uitgeprocedeerd. Een van die vonnissen is herzien: dat van Lucia de Berk. Haar veroordeling uit 2003 is in 2010 omgezet in een vrijspraak.

Opmerkelijke dip

Het aantal moordzaken per jaar lag rond de eeuwwisseling veel hoger dan nu en het is dan ook niet gek dat in die periode ook vaker levenslang is opgelegd. Maar met de veroordeling van Holleeder staat de teller in 2019 al op drie, hetzelfde aantal als over heel 2018. Tussen 2008 en 2012 ligt een opmerkelijke dip in het aantal levenslang gestraften.

Strafrechtadvocaat en hoogleraar Geert-Jan Knoops herkent die trend. Het heeft volgens hem onder meer te maken met een verharding van het strafrechtklimaat, die deels voortkomt uit een verharding in het criminele milieu. „In het begin van deze eeuw ging het bij levenslange veroordelingen met name om gewone moordzaken, maar in de afgelopen jaren zien wij dat het heel vaak gaat om moorden die in het criminele milieu zijn gepleegd”, aldus Knoops. „Het lijkt erop dat rechters bij onderwereldmoorden sneller hoge straffen uitdelen om een signaal af te geven.”

Lees ook het rechtbankverslag van de veroordeling van Holleeder

Deze trend is goed terug te zien in de cijfers. Sinds 2013 is bij tien van de vijftien veroordelingen tot levenslang sprake van onderwereldmoorden. Het gaat daarbij deels om medeverdachten van Holleeder die betrokken zijn geweest bij moorden in de jaren negentig en het begin van deze eeuw. Daarnaast betreft het ten minste vier verdachten die betrokken zijn bij de onderwereldoorlog die escaleerde met een wilde schietpartij in de Amsterdamse Staatsliedenbuurt eind 2012. Het gaat dus in beide zaken om geweld dat zijn oorsprong vindt in ruzies in de Amsterdamse onderwereld.

Naast die overeenkomst is er ook een opmerkelijk verschil. In de zaak tegen Holleeder en zijn medeverdachten zit er ruim tien jaar tussen het plegen van de laatste moord en de veroordeling. Bij de tweede golf onderwereldmoorden, gepleegd tussen 2012 en 2016, volgde de veroordeling binnen vijf jaar. Hoewel er nog hoger beroep loopt, zijn die zaken veel sneller voor de rechter gebracht.

Dat heeft deels te maken met de manier waarop sinds een jaar of tien wordt gecommuniceerd in de onderwereld: met versleutelde telefoons. Via die zogeheten PGP-telefoons is jarenlang heel openlijk gecommuniceerd over moord en doodslag. Nadat de recherche er vanaf 2014 in slaagde om individuele PGP-telefoons te kraken en in 2016 een server met miljoenen berichten wist te ontsleutelen, kwam er een grote hoeveelheid hard bewijs vrij. De verwachting is dat er met dat materiaal de komende jaren nog een stevig aantal liquidaties kan worden opgelost. En dat zal ook zeker leiden tot nieuwe veroordelingen tot levenslang.

Weinig direct bewijs

In de zaak van Holleeder en zijn medestanders was het veel moeilijker om bewijsmateriaal te vergaren. Holleeder communiceerde vrijwel nooit via de telefoon over gevoelige zaken. Hij ging rondjes lopen om afspraken te maken. Het bewijs in zijn zaak en die van eerder veroordeelde medeverdachten is gebouwd op de verklaringen van twee kroongetuigen en aanvullende getuigenverklaringen. Direct bewijs ontbreekt vrijwel en daarom heeft het zo lang geduurd voordat het Openbaar Ministerie deze zaken voor de rechtbank heeft gebracht.

Knoops betwijfelt of de recente golf levenslangveroordelingen zal aanhouden. Op basis van een oordeel van het Europees Hof uit 2013 is te concluderen dat het Nederlandse regime – levenslang is hier levenslang – in strijd is met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Na een advies van een speciale commissie heeft de Hoge Raad in 2017 geoordeeld dat de Nederlandse praktijk kan blijven bestaan als er na 25 jaar een toets komt voor de levenslang gestrafte. Daarmee is levenslang niet meer uitzichtloos omdat er een kans bestaat dat er na een periode van 25 jaar een einde komt aan de straf, stelt de Hoge Raad.

Knoops vraagt zich af of de nieuwe praktijk standhoudt als die wordt getoetst aan het mensenrechtenverdrag. „Zelfs na de aanpassing van de Hoge Raad ligt Nederland ver boven het Europees gemiddelde als het gaat om levenslange straffen. In veel landen kan zo’n straf al na 15 tot 20 jaar worden heroverwogen. De vraag is dus of de nieuwe Nederlandse norm voor het aanvragen van een herziening of gratie wel door de beugel kan in de ogen van het Europees Hof.”

Naast een tweede oordeel van zijn strafzaak in hoger beroep biedt dus ook de Europese regelgeving Willem Holleeder nog een sprankje hoop op een andere uitkomst.

Tijdbalk zaak-Holleeder

Amstelveen – Liquidatie van Cor van Hout, die in 1983 met onder anderen Willem Holleeder biermagnaat Freddy Heineken ontvoerde.

Amsterdam – Liquidatie van vastgoedbaron Willem Endstra.

Amsterdam – Liquidatie van hasj-handelaar en pandjesbaas Kees Houtman.

Lees ook: De 10 gezichten van Willem Holleeder

Thailand – Liquidatie van beroepscrimineel John Mieremet.

Lees ook: Crimineel kopstuk Mieremet kon geweld niet ontlopen

Amsterdam – Liquidatie van kroegbaas Thomas van der Bijl.

Haarlem – Holleeder, gearresteerd in januari 2006, wordt veroordeeld voor het afpersen van Willem Endstra. In januari 2012 komt hij vrij.

Amsterdam – Holleeder wordt aangehouden op verdenking van het medeplegen van moord en deelneming aan een criminele organisatie.

Amsterdam – Holleeder wordt, na een rechtszaak die begon in februari 2018, veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. Hij gaat in hoger beroep.

Lees ook: Veroordeling van Willem Holleeder is het einde van een tijdperk