Recensie

Recensie Beeldende kunst

Iconen uit het Rijksmuseum leven op naast de foto’s van Erwin Olaf

Fotografie In het Rijksmuseum worden twaalf werken van Erwin Olaf gecombineerd met klassieke schilderijen uit de collectie. Breitners ‘Meisje in witte kimono’ wordt er weer een vrouw van vlees en bloed.

Links: Naakte vrouw, gezeten op een verhoging, Rembrandt van Rijn, 1629 - 1633. Rechts: La Penseuse, Erwin Olaf, 1987.
Links: Naakte vrouw, gezeten op een verhoging, Rembrandt van Rijn, 1629 - 1633. Rechts: La Penseuse, Erwin Olaf, 1987. Foto's Rijksmuseum

Fotograaf Erwin Olaf (60) wilde graag nog een tentoonstelling in het Rijksmuseum. In de podcast van het museum, In het Rijks, vertelt hij wat directeur Taco Dibbits zei toen Olaf dat voorstelde: „Erwin, ik praat niet over iets van drie maanden, ik praat over honderdvijftig jaar.” De gesprekken tussen Olaf en Dibbits leidden er uiteindelijk toe dat de fotograaf in 2018 een kerncollectie van zo’n 500 werken overdroeg aan de omvangrijke fotocollectie van het Rijksmuseum. „Het wordt nu erfgoed”, stelt Olaf vast. „Dat geeft me rust.”

De tentoonstelling kwam er ook. Om de schenking te vieren maakten Dibbits en Olaf de tentoonstelling 12 x Erwin Olaf, die opende op 2 juli, de dag dat de fotograaf zestig werd. Elf foto’s en één videowerk van Olaf komen samen met bekende schilderijen van Jan Steen, Rembrandt en Breitner uit het Rijksmuseum. De relatief kleine expositie geeft geen compleet oeuvre-overzicht van de fotograaf die begon met expliciete (homo)seksuele fotografie en later mijmerende en tot in perfectie geënscèneerde foto’s is gaan maken. Daarvoor was de grote dubbeltentoonstelling in het Gemeentemuseum en het Fotomuseum in Den Haag eerder dit jaar. Dit is eerder een prikkelende toegift daarbij.

Lees ook Erwin Olaf over 33 jaar zelfportretten: ‘Je verandert vooral geestelijk’

De opzet van de expositie in het Rijksmuseum werkt verfrissend. De eenzame vrouw met onaangeraakt taartje aan een tafel in een jarenvijftigkeuken uit Hope, The Kitchen (2005) en de vrouw in vrijwel dezelfde houding op Hollands meisje aan het ontbijt (1756) van Jean-Etienne Liotard: samen raken ze aan een tijdloos soort melancholie. In een van de bijschriften legt Olaf uit waarom hij zijn foto’s vaak een retro-sfeertje geeft: „Om duidelijk te maken dat je in mijn gedachtewereld terechtkomt en dat ik geen registratie van de werkelijkheid geef.” De combinaties lokken uit om de figuren op de schilderijen niet als historische feiten te zien, maar als tijdloze verbeeldingen van een gemoed.

Johannes Cornelisz. Verspronck, Portret van een meisje in het blauw, 1641.
Foto Rijksmuseum
Erwin Olaf, Hope - Portrait 5, 2005.
Johannes Cornelisz. Verspronck, Portret van een meisje in het blauw, 1641 en Erwin Olaf, Hope - Portrait 5, 2005.
Beeld Rijksmuseum

Breitners fotomodel

De beschrijvingen die Olaf van de schilderijen geeft zijn soms ontwapenend anachronistisch. Over Meisje in witte kimono van Breitner: „Ze zou een goed fotomodel zijn geweest, die kunnen ook vaak zo leeg kijken.” Met één opmerking wordt het icoon weer een vrouw van vlees en bloed.

George Hendrik Breitner, Meisje in witte kimono, 1894. Foto Rijksmuseum

Door zijn foto’s zo direct tussen de Rijksmuseumcollectie te presenteren, wordt Olaf vrij hardhandig de kunstgeschiedenis in gesleept. Die directheid is passend, de fotograaf heeft nooit een geheim gemaakt van zijn voorbeelden – in het vroege werk is de rauwheid van Robert Mapplethorpe aanwezig, later zie je bijvoorbeeld de Amerikaanse schilder Edward Hopper terug. In de wandteksten legt Olaf uit op welke manier hij inspiratie put uit klassieke schilderijen: hoe speelden Breitner en Rembrandt met schaduw? Hoe ga je om met imperfectie? De antwoorden zijn in de korte ruimte die de wandtekst biedt niet heel diepgaand, maar nodigen wel uit om beter te kijken.

Het is jammer dat alleen is gezocht naar harmonie en beeldrijm. Naast het zelfportret van de jonge Rembrandt is een foto te zien van een model dat op precies eenzelfde manier schuin de toeschouwer aankijkt, en zichzelf ook in het kader duwt. In de podcast vertelt Olaf dat hij eerder overwoog om daar een vroege foto van zichzelf met sperma in het gezicht naast te hangen. Dat soort minder brave combinaties hadden de expositie nog interessanter kunnen maken.