Veel zzp’ers volledig onvoorbereid op arbeidsongeschiktheid

Arbeidsongeschiktheid Ruim 40 procent van de zzp’ers heeft niets geregeld voor als hun inkomen plots wegvalt. En dat is een steun in de rug voor het kabinet.

Krukken en een helm op een werkplaats.
Krukken en een helm op een werkplaats. Roos Koole ANP

Weinig zzp’ers zijn verzekerd tegen arbeidsongeschiktheid – dat was al bekend. Maar nu blijkt dat veel zelfstandig ondernemers helemaal níets hebben geregeld voor als hun inkomen plotseling wegvalt. Ruim 40 procent heeft geen verzekering, geen buffer van spaargeld én kan niet terugvallen op de waarde van een koophuis of het bedrijf.

Dat melden onderzoeksinstituut TNO en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) deze donderdag op basis van een enquête onder ruim 5.500 zelfstandig ondernemers.

Het nieuws is een steun in de rug voor het kabinet, de werkgevers en de vakbonden. Die spraken vorige maand in het pensioenakkoord af dat zelfstandigen zich binnenkort verplicht moeten verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid. Tot ergernis van veel zzp’ers, die een verzekering te duur vinden en zelf willen bepalen waar ze hun geld aan besteden.

Lees ook: Zzp’ers hebben geen geld voor arbeidsongeschiktheidsverzekering

Mies Westerveld, hoogleraar sociale verzekeringsrecht aan de Universiteit van Amsterdam, snapt de irritatie onder zzp’ers, maar ze steunt het principe van een verzekeringsplicht. „Als je voor je broodwinning afhankelijk bent van je werk als zelfstandige, dan hoort zo’n verzekering er gewoon bij. Ik vind het onaanvaardbaar als niet-verzekeren een concurrentievoordeel wordt, doordat je kosten bespaart.”

Werknemers zijn automatisch verzekerd bij uitkeringsinstantie UWV. Zij betalen samen met hun werkgever een maandelijkse premie, die recht geeft op de arbeidsongeschiktheidsverzekering WIA. Zelfstandigen zonder personeel kunnen bij private verzekeraars terecht. Maar slechts één op de vijf heeft zo’n verzekering, blijkt uit eerdere, gedetailleerde CBS-cijfers op basis van belastingaangiftes. In de nu verschenen enquête zijn het er nog iets meer: ongeveer 24 procent.

Schijnzekerheid

De meeste zzp’ers hebben dus niets geregeld: zo’n 40 procent. Als zij langdurig ziek zijn, vallen ze terug op een bijstandsuitkering. Een op de drie heeft reserves van spaargeld of beleggingen aangelegd. 10 procent ziet de waarde van het eigen huis als buffer. 5 procent is aangesloten bij een broodfonds, waarin zelfstandigen samen geld opzij leggen om bij ziekte te ontvangen.

Maar veel van die alternatieven voor een verzekering geven „schijnzekerheid”, zegt hoogleraar Westerveld. Broodfondsen keren hooguit twee jaar lang geld uit. En aan spaargeld komt ook een keer een einde. „Arbeidsongeschiktheidsverzekeringen dekken juist de situaties waarin je structureel niet kunt werken.”

Waarom zijn dan toch zo weinig zzp’ers verzekerd? Vooral omdat ze het te duur vinden, blijkt uit de enquête. De baten wegen niet op tegen de kosten, zegt bijna de helft van de ondervraagden. En ruim 35 procent zegt de premie niet te kunnen betalen.

Bijgeloof

Ook emoties wegen mee, bleek onlangs uit diepte-interviews met zelfstandigen van onderzoeksbureau Kantar, in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken. „Zzp’ers typeren zichzelf als optimistische personen”, staat in het rapport. Daar past geen verzekering bij. En: „Ook bestaat in zekere mate het bijgeloof dat je weleens [arbeidsongeschiktheid] over jezelf zou kunnen afroepen door een verzekering af te sluiten.”

Sommige zzp’ers worden overigens ook geweigerd door verzekeraars. In de TNO-enquête zegt zeker 6 procent van de zzp’ers niet geaccepteerd te worden. Dat treft vooral zelfstandigen die een verhoogd risico lopen, bijvoorbeeld omdat ze oud zijn en een zwaar beroep hebben. Hun premie zou zó hoog moeten worden dat het commercieel oninteressant is.

Lees ook: Als oude zzp’er je enkel breken? Pech gehad

Zodra er een verplichte verzekering wordt ingevoerd, doet iedereen mee – ook deze mensen met een verhoogd risico. Kan de premie dan nog betaalbaar blijven? Jawel, zegt hoogleraar Westerveld. Zeker als het een publieke verzekering wordt, uitgevoerd door de overheid. „De WIA is ook betaalbaar, omdat we gewoon zeggen: alle werknemers doen mee. En de premie is voor iedereen gelijk: jong of oud, gezond of chronisch ziek.”

Binnenkort gaat een werkgroep van werkgevers, vakbonden en zelfstandigenorganisaties de verplichte verzekering uitwerken. Zij willen begin volgend jaar advies uitbrengen aan het kabinet. Maar nu al is vrijwel zeker dat de werkgroep een overheidsregeling zal aanbevelen, waarschijnlijk uitgevoerd door het UWV.

Private verzekeraars zitten niet te wachten op de uitvoering van een verplichte verzekering, zegt Harold Herbert, directielid van koepelorganisatie Verbond van Verzekeraars. „Als mensen gedwongen worden een product te kopen dat niet bij ze past, levert dat spanningen op met klanten. Dan zijn we de uitvoerder van een onpopulaire overheidsmaatregel en dat ambiëren we niet.”

Verder staat de werkgroep nog voor veel keuzes. De hoogte van de uitkering, bijvoorbeeld. Een hoge uitkering betekent ook een hogere premie. En hoe lang moet een zieke wachten voordat de uitkering begint? Bij een lange ‘wachttijd’, van bijvoorbeeld twee jaar, worden er minder uitkeringen verstrekt en is de premie lager.

De werkgroep moet ook bepalen of en wanneer zelfstandigen een uitzonderingspositie kunnen aanvragen op de verzekeringsplicht. Harold Herbert van het Verbond van Verzekeraars vindt zo’n opt-out onvermijdelijk. „Ik kan me moeilijk één uniforme verzekering voorstellen die ruimte laat voor alle diversiteit onder zzp’ers. Zij moeten de ruimte krijgen om een verzekering te kiezen die beter bij hen past.”

Excuus

Of het UWV deze extra taak aankan, moet nog blijken. Arbeidsongeschikte zzp’ers moeten gekeurd en begeleid worden. En het uitkeringsinstituut kampt nu al met een groot tekort aan verzekeringsartsen, die dit soort keuringen uitvoeren.

Lees ook: Stop de flextrend, zegt de commissie-Borstlap

Er gaan ook stemmen op om één verzekering te introduceren voor alle werkenden, zelfstandig en in loondienst. Dat bepleitte ook de commissie Borstlap vorige maand, die het kabinet adviseert over de toekomst van de arbeidsmarkt. Maar hoogleraar Westerveld zou zo’n generieke verzekering onverstandig vinden. Het wordt te ingewikkeld om een wet te maken die aansluit bij de situatie van werknemers én zelfstandigen, zegt zij. „Ik ben bang dat de politiek dat dan als excuus kan gebruiken om het op de lange baan te schuiven. Terwijl het een urgent maatschappelijk probleem is, dat snel moet worden opgelost.”

Correctie (4 juli 2019): in een eerdere versie van dit verhaal stond dat 10 procent van de zzp’ers wordt geweigerd door verzekeraars. Dat moest zijn: zeker 6 procent. Hierboven is dat aangepast.